چگونه مکزیک نفت خود را به دست گرفت

کارگران در برابر ۴۰ ساعت کار در هفته، پرداخت حقوق در دوران بیماری و مزایای بازنشستگی، شرکت‌های خارجی مقاومت کردند. سرانجام در سال ۱۹۳۸ آن‌ها ملی شدند.

کاخ «پالاسیو دِ بلاس آرتس» به‌ندرت چنین شلوغی را به خود دیده بود: در آوریل ۱۹۳۸، شمار زیادی از دهقانان، کارگران و بومیان به کاخ هنرهای زیبای مکزیکوسیتی هجوم آوردند تا به دولت خود چند پزو یا حتی یک مرغ اهدا کنند. ثروتمندتران طلا یا جواهر می‌دادند. هدف این کمک‌ها آن بود که رئیس‌جمهور «لازارو کاردناس» بتواند گامی انقلابی بردارد: مصادرهٔ شرکت‌های نفتی خارجی.

پیش از این اقدام، اعتصاب کارگران نفت مکزیک رخ داده بود. آنان از شرکت‌های بریتانیایی، هلندی و آمریکایی نفت خواستار ۴۰ ساعت کار در هفته، پرداخت حقوق در زمان بیماری و مزایای بازنشستگی شده بودند. اما شرکت‌هایی مانند «شل»، «استاندارد اویل» و ۱۵ شرکت دیگر حاضر به پذیرش این خواسته‌ها نشدند. در نتیجه، کاردناس با گرایش‌های سوسیالیستی در ۱۸ مارس ۱۹۳۸ دستور مصادرهٔ تأسیسات را صادر کرد. پالایشگاه‌ها، خطوط لوله، ماشین‌آلات و تمام زیرساخت‌ها به مالکیت دولت درآمد.

این اقدام از نظر قانونی پشتیبانی می‌شد، اما دولت توان پرداخت غرامت سنگین را نداشت. از این رو مردم با کمک‌های خود ــ هرچند بیشتر نمادین ــ به یاری دولت آمدند.

۱۲۰ سال پس از رهایی از استعمار اسپانیا و دو دهه پس از انقلاب، این تصمیم کاردناس به اقدامی تبدیل شد که بیش از هر چیز دیگر هویت ملی مکزیک را شکل داد. در ۷ ژوئن او شرکت دولتی نفت «پتروئلوس مکزیکانوس» (پِمِکس) را بنیان گذاشت. این شرکت تا امروز نماد حاکمیت کشور است؛ به‌ویژه به این دلیل که فروش نفت سال‌ها مهم‌ترین منبع درآمد مکزیک بود.

میلیاردها دلار به صندوق‌های انتخاباتی رفت

تا دههٔ ۱۹۸۰ دولت از درآمد نفت ــ که گاهی تا ۴۰ درصد بودجه را تشکیل می‌داد ــ برای ساخت جاده‌ها، مدارس و خدمات اجتماعی استفاده می‌کرد. این سیاست توزیع، که اغلب با فساد همراه بود، به حزب حاکم «پی‌آر‌آی» اجازه داد بخش بزرگی از طبقات پایین را به خود وابسته کند.

اما جایی که پول زیادی در گردش است، فساد و سوءمدیریت نیز رشد می‌کند. دولت سرمایه‌گذاری کافی برای نگهداری و توسعهٔ تأسیسات انجام نداد. میلیاردها دلار به کمپین‌های انتخاباتی حزب پی‌آر‌آی یا حساب‌های شخصی منتقل شد. تا امروز نیز سازمان‌های جنایتکار با همکاری برخی کارکنان پِمِکس، نفت را از خطوط لوله می‌دزدند و در بازار سیاه می‌فروشند.

در سال ۲۰۱۳، رئیس‌جمهور اقتصادگرای لیبرال «انریکه پِنا نیه‌تو» اصلاحیه‌ای جنجالی در قانون اساسی تصویب کرد که به شرکت‌های داخلی و خارجی اجازه سرمایه‌گذاری در بازار انرژی مکزیک را می‌داد. هدف این بود که فناوری فرسوده و زیرساخت‌های خراب با سرمایه‌گذاری خصوصی نوسازی شود.

اما جانشین او، «آندرس مانوئل لوپز اوبرادور»، با این روند مخالفت کرد. او در گفتمان چپ‌گرای ملی‌گرایانه‌اش بر اهمیت تاریخی پِمِکس برای حاکمیت مکزیک تأکید کرد و نقش دولت در این شرکت را تقویت نمود و پروژه‌هایی مانند ساخت یک پالایشگاه جدید و پرهزینه را پیش برد. جانشین او، «کلودیا شینباوم»، نیز همین سیاست انرژی مبتنی بر سوخت‌های فسیلی را ادامه داده است.

امروز پِمِکس به‌عنوان بدهکارترین شرکت انرژی جهان شناخته می‌شود. با این حال، اقدام کاردناس تاریخی بود: بدون ملی‌سازی صنعت نفت، مکزیک هرگز به مسیری از توسعه نمی‌رسید که امروز بخش‌های بزرگی از جامعه بر آن تکیه دارند.

به نقل از نشریه تاتس آلمان ۱۲ آوریل ۲۰۲۶