سومری، مصری باستان یا عبری؟ پاسخ دادن به این سؤال دشوار است، زیرا بدون مدارک نوشتاری، اطلاعات کمی دربارهٔ منشأ زبانها داریم. دانش گردآوریشده میتواند بهسرعت از بین برود؛ مثلاً بهخاطر رسانههای ذخیرهسازی منسوخشده که امروزه کسی از آنها استفاده نمیکند. اطلاعات روی فلاپیدیسک یا دیسکت، در صورت نبود دستگاههای خواننده، غیرقابل دسترسی باقی میماند. افزون بر این، زبان و نوشتار دائماً در حال تغییرند؛ بنابراین حتی اطلاعات یک کتاب—که دستکم میتوان آن را باز کرد—ممکن است غیرقابل فهم شود. تقریباً غیرممکن است که به اطلاعاتی دست یافت که هرگز جایی ثبت نشده و برای آیندگان محفوظ نماندهاند.
آن که مینویسد، باقی میماند
به همین دلیل پاسخ به سؤال «قدیمیترین زبان جهان کدام است؟» بسیار دشوار است. زبانها ممکن است صدها سال بهصورت شفاهی منتقل شده باشند، اما اگر هیچ اثر نوشتاری از خود بر جای نگذارند، فراموش میشوند.
تنها زبان نوشتاری است که اثر باقی میگذارد، و حتی آن هم تنها زمانی که روی مادهای نوشته شده باشد که قرنها دوام آورده باشد. نوشتههای روی مواد ارگانیک مثل پوست درخت عمدتاً از بین رفتهاند، در حالی که متون روی سنگ یا سفال تا هزاران سال باقی ماندهاند. اما اینکه امروز بتوانیم آنها را بخوانیم و بفهمیم، موضوع دیگری است.
قدیمیترین شواهد نوشتاری
قدیمیترین زبانهای نوشتاری که مستند شدهاند، خطوط میخی هستند که در لوحهای سفالی نرم فرو رفتهاند. قدیمیترین خطوط میخی شناختهشده مربوط به سومریهاست که از هزارهٔ چهارم پیش از میلاد در میانرودان (بین فرات و دجله، عراق امروزی) پدید آمد. از حدود ۳۲۰۰ پیش از میلاد نیز نشانههایی باقی مانده است. زبانهای میخی نقش مهمی در توسعهٔ بعدی خطوط اروپایی داشتند.
خطوط هیروگلیف مصری کمی بعدتر پدید آمدند و در مقبرهٔ فرعون ست-پریبسن (حدود ۲۷۰۰ پیش از میلاد) حک شدهاند. جملهٔ یافتشده در آن مقبره: «طلایی/او از امبوس دو سرزمین را به پسرش، پادشاه مصر علیا و سفلا، پریبسن واگذار میکند» در میان متخصصان بهعنوان قدیمیترین جملهٔ کامل هیروگلیف شناخته میشود.
اگرچه خط محفوظ مانده، اما ما فقط میتوانیم حدس بزنیم که زبانهای نوشتاری قدیمی سومری، اکدی و مصری باستان چگونه بودهاند، زیرا این سه زبان منقرض شدهاند و نسل زندهای ندارند.
تنوع زبانها در جهان
امروزه در جهان حدود ۷۰۰۰ زبان وجود دارد که حدود ۴۰ درصد آنها در خطر انقراض هستند. برخی زبانها تنها توسط کمتر از ۱۰۰۰ نفر صحبت میشوند و خطر ناپدید شدنشان در چند نسل آینده وجود دارد؛ و با این ناپدید شدن، بخش مهمی از هویت فرهنگی نیز از دست میرود.
در مقابل، ۲۳ زبان بیش از نیمی از جمعیت جهان را پوشش میدهند. ده زبان پرگویش جهان بر اساس تعداد مادری، عبارتاند از: انگلیسی، چینی (ماندارین)، هندی، اسپانیایی، عربی، فرانسوی، بنگالی، روسی و پرتغالی. زبان آلمانی در ردهٔ دوازدهم قرار دارد.
هزاران سال موفق
در حالی که قدیمیترین زبانهای نوشتاری منقرض شدهاند، برخی زبانهای باستانی هنوز زندهاند، مانند تامیل. تامیل یکی از ۲۲ زبان رسمی هند است و در جنوب هند و سریلانکا تقریباً توسط ۸۵ میلیون نفر صحبت میشود. قدیمیترین متون تامیلی به قرن سوم پیش از میلاد بازمیگردند.
سانسکریت تقریباً ۳۵۰۰ سال قدمت دارد، اما امروزه به ندرت صحبت میشود. قدیمیترین متون نوشتاری سانسکریت، متون هندو هستند که بین ۱۵۰۰ تا ۱۲۰۰ پیش از میلاد بهعنوان وداها، مجموعهٔ متون مذهبی، ثبت شدهاند. سانسکریت در اصل زبان دانشمندان بود و در متون دینی و ادبیات باستان هند استفاده میشد، اما منشأ بسیاری از زبانها و گویشهای مدرن هندی است.
چینی یکی از قدیمیترین زبانهای پیوستهٔ جهان است و امروز بیش از یک میلیارد نفر آن را صحبت میکنند. ریشههای چینی به هزاران سال پیش بازمیگردد و از پروتو-سینو-تبتی منشأ گرفته است که همچنین اجداد زبانهای برمهای و تبتی محسوب میشود. قدیمیترین یافتههای نوشتاری چینی شامل کتیبههایی روی لاکپشت و استخوانهای حیوانات است که بیش از ۳۰۰۰ سال قدمت دارند.
عبری نیز از جمله زبانهای قدیمی زنده است، با قدیمیترین نوشتههایی که تقریباً ۳۰۰۰ سال قدمت دارند.
آیا زبان نخستین مشترک وجود داشته است؟
حتی بدون شواهد نوشتاری، انسانها هزاران سال است که سیستمهای پیچیدهٔ ارتباطی برای برقراری ارتباط داشتهاند. نظریههای مختلفی دربارهٔ منشأ زبان انسانی وجود دارد، اما هیچکدام بهطور کامل اثبات نشدهاند.
زبان انسانی ممکن است از ترکیب عوامل مختلفی پدید آمده باشد؛ از جمله توسعهٔ مغزهای پیچیده، تعامل اجتماعی و نیاز به همکاری در شکار و جمعآوری غذا. احتمال دارد زبان به مرور از ترکیب حرکات دست و بدن شکل گرفته باشد.
نظریهای هم وجود دارد که زمانی یک «زبان جهانی نخستین» وجود داشته است؛ زبانی اولیه که همهٔ زبانهای مدرن از آن منشأ گرفتهاند. اما هیچ شواهد کافی وجود ندارد که چنین زبان مشترکی واقعاً وجود داشته باشد.
تنوع از طریق جدایی و مهاجرت
محتملتر است که در جوامع پیشاتاریخی، زبانها و گویشهای منطقهای متعددی وجود داشته باشد، مشابه امروز. تنوع زبانهای انسانی در طول زمان از طریق جدایی جغرافیایی، تبادل فرهنگی و مهاجرت شکل گرفته است.
وقتی گروههایی از انسانها از هم جدا میشدند و در محیطهای متفاوت قرار میگرفتند، زبانهایشان بهطور مستقل توسعه مییافت. این امر منجر به پیدایش تعداد زیادی زبان شد که امروز داریم.
دویچهوله آلمانی
۱۴ سپتامبر ۲۰۲۳
