logo





درودی بر استاد سخن

دوشنبه ۴ شهريور ۱۳۹۸ - ۲۶ اوت ۲۰۱۹

محمود کویر



نادر نادرپور می‌گوید: "در تاریخ هفت قرن اخیر ادبیات فارسی کسی را نمی‌توان یافت که چون پرویز ناتل خانلری در زمینه‌های مختلف گفتن و نوشتن آثاری چنین فراوان و سودمند پدید آورده باشد."

*
پرویز ناتـل خانلری در اسفندماه سال ۱۲۹۲ خورشیدی در تهران زاده شد.

پدر او میرزا ابوالحسن‌خان خانلری عضو وزارتخانه‌های عدلیه و خارجه بود. نام خانوادگی خانلری از لقب جد او «خانلرخان» گرفته شد.
خانلری واژه «ناتل»، نام قدیمی شهری در مازندران، را به پیشنهاد پسرخاله مادر خود، نیما یوشیج، به نام خانوادگی خود اضافه کرد.
پس از آموزش در مدارس سن‌لویی، مدرسه آمریکایی و مدرسه ثروت به دارالفنون رفت و به پیشنهاد استاد بدیع‌الزمان فروزانفر در رشته ادبی درس خواند.
خانلری در سال ۱۳۱۰ کتاب دختر سروان پوشکین را به فارسی ترجمه کرد. همچنین داستانی در این کتاب به دستمایه شعر «عقاب» خانلری بدل شد که معروف‌ترین شعر اوست. از ترجمه های دیگر او: چندنامه به شاعری جوان از ریلکه. مخارج الحروف ابن سینا. تریستان و ایزوت.

دانشنامه لیسانس زبان و ادبیات فارسی را به سال ۱۳۱۴ از دانشکده ادبیات دانشگاه تهران گرفت و به عنوان دبیر دبیرستان استخدام شد.
پرویز ناتل خانلری از نخستین کسانی بود که دکترای زبان و ادبیات فارسی را در سال ۱۳۲۲ از دانشگاه تهران دریافت کرد. استاد راهنمای او ملک‌الشعراء بهار و عنوان رساله او «تحول غزل در شعر فارسی» بود. این رساله بعدتر با عنوان «تحقیق انتقادی در عروض و قافیه و چگونگی تحول اوزان غزل فارسی» منتشر شد.
ناتل خانلری به روزگار جوانی شعرها و نوشته‌های خود را در مجله مهر چاپ می‌کرد .

خانلری کرسی تاریخ زبان فارسی را در دانشکده ادبیات دانشگاه تهران بنیان نهاد و تا سال ۱۳۵۷ استاد این کرسی بود. انتشارات دانشگاه تهران را نیز همو در سال ۱۳۲۵ بنیان نهاد و پنج سال مدیر آن بود.
خانلری در سال ۱۳۲۷ به پاریس رفت و دو سال در دانشگاه سوربون آواشناسی، فونتیک، خواند و رساله‌ای نیز در این باب به زبان فرانسوی نوشت.
قیام پانزده خرداد را حرکتی ارتجاعی ارزیابی و در جلسه هیات وزیران از سرکوب قیام هواداری کرد.

او در سال ۱۳۴۱ تا بهمن‌ماه ۱۳۴۲ در کابینه اسدالله علم وزیر فرهنگ بود.

خانلری در سال ۱۳۴۴ «بنیاد فرهنگ ایران» را بنیان نهاد و تا سال ۱۳۵۷ رئیس این بنیاد بود و بیش از ۳۰۰ کتاب ارزنده منتشر کرد.

او چند سالی نیز ریاست فرهنگستان ادب و هنر و مدیر کلی سازمان پیکار با بی‌سوادی را بر عهده داشت.

کتاب‌های تاریخ زبان فارسی و وزن شعر فارسی خانلری هنوز از جمله مهم‌ترین مراجع در این گستره هستند.
خانلری نخستین کس در ایران بود که کتاب «دستور زبان فارسی» را بر مبنای زبان‌شناسی مدرن تالیف کرد.
مجله سخن که تا سال ۱۳۵۷ منتشر می‌شد به میدانی برای معرفی ادبیات معاصر ایران و جهان بدل شد و بسیاری از نویسندگان ایران نخستین آثار خود را در این مجله منتشر کردند.
خانلری در سال ۱۳۵۹ دیوان حافظ را منتشر کرد. ۴۸۶ غزل این دیوان با روش علمی و بر مبنای مقایسه ۱۴ نسخه خطی مهم تنطیم شده‌اند.
تصحیح و شرح کتاب «سمک عیار» از کارهای گرانسنگ اوست.
مجموعه‌ای شعر با عنوان «ماه در مرداب» از وی منتشر شده است.
پس از روی کار آمدن رژیم تازه به مدت صد روز زندانی و پس از آزادی از همه سمت‌ها و مشاغل فرهنگی و دانشگاهی خود محروم شد.
*
خانلری زیبایی شعر ایران را ناشی از ظرافت‌های موزیکال آن می‌دانست. زبان آهنگین شعر فارسی است که همه را بدون آن‌که شعرها را بفهمند مجذوب آن می‌سازد.
خانلری در این مورد خاطره جالبی داشت. در پاریس خطابه‌ای نوشته درباره حافظ و در این خطابه یکی از غزلیات او را برای دانشگاهیان خوانده است. غزل که تمام می‌شود یکی از استادان کنسرواتوار پاریس از او می پرسد این چه ترانه‌ای بود که زمزمه می‌کردید؟ و وقتی جواب می‌شنود که این ترانه نیست، شعر حافظ است، با شگفتی می گوید: مگر می‌شود شعری تا این اندازه آهنگین باشد.
*
می‌گوید: من فارسی را عزیز می‌دارم و به خود می‌بالم كه این زبان من و كسان من است. زبانی كه شیرینی آن را دشمن و دوست و خویش و بیگانه چشیده‌اند... نزد من وطن آن نیست كه شما می‌پندارید... هرجا كه فرهنگ ایرانی هست وطن من است... نمی‌گویم كه فرهنگ همان زبان است، اما زبان هم یكی از اجزای فرهنگ است و جزء بزرگی است؛ پس آنان كه به زبان فارسی تاخته‌اند به وطن من می‌تازند.
*

پرویز ناتل خانلری. زخمی از ستیزه با رژیم،در شهریورماه ۱۳۶۹ در ۷۷ سالگی در تهران روی در نقاب خاک کشید.
*
یاد آن استاد کم مانند و عاشق فرهنگ و خدمتگزار ایران گرامی باد.



نظر شما؟

نام:

پست الکترونیک(اختياری):

عنوان:

نظر:
codeimgکد روی تصویررا اينجا وارد کنيد:

نظر شما پس از بازبینی توسط مدير سايت منتشر خواهد شد