تهیه و تدوین: فرشید یاسائی
"... حکومتهای اقتدارگرا نیز غالباً از ترس و دوقطبیسازی بهعنوان ابزاری برای حفظ کنترل بهره میبرند. جامعهای که امکان نقد سالم، گفتگو و مشارکت آزاد در آن محدود شود، خشمهای فروخوردهاش در زیر پوست شهر انباشته میگردد. زمانی که مردم احساس کنند صدایشان شنیده نمیشود، بیاعتمادی افزایش مییابد و جامعه مستعد انفجارهای احساسی و گرایشهای رادیکال میشود. در چنین بستری، حقیقت قربانی تبلیغات، شایعات و روایتهای افراطی میگردد و انسانها بیش از آنکه به شنیدن یکدیگر تمایل داشته باشند، از یکدیگر هراس پیدا میکنند... ایران امروز، بیش از هر چیز، نیازمند بازسازی اعتماد و احیای کرامت انسانی است. هیچ جامعهای تنها از مسیر توسعه اقتصادی نجات نمییابد، اگر زبان احترام و حرمت در آن از میان رفته باشد. آنچه میتواند آیندهای انسانیتر برای این سرزمین رقم بزند، نه نفرت و انتقام، بلکه بازگشت به فرهنگ گفتگو، مدارا و مسئولیت اخلاقی است..."
پیشگفتار: در عصری که انسان بیش از هر زمان دیگری به ابزارهای ارتباطی دست یافته و مرزهای جغرافیایی در برابر سرعت انتقال پیام رنگ باختهاند، پارادوکسی شگفتآور رخ نموده است؛ آدمیان به یکدیگر نزدیک تر شدهاند، اما فهم متقابل آنان کاهش یافته است. واژهها دیگر تنها وسیلهای برای گفتگو و تفاهم نیستند؛ گاه به سلاحهایی خاموش بدل شدهاند که بیآنکه زخمی بر جسم بنشانند، روح انسان را میآزارند و جامعه را به میدان نبردی پنهان و فرساینده تبدیل میکنند.
بسیاری از بحرانهای اجتماعی، پیش از آنکه در خیابانها، میدانها و ساختارهای سیاسی ظهور یابند، در ذهن انسانها، در زبان روزمره و در فضای رسانهای شکل میگیرند. نفرت، پیش از آنکه به رفتار بدل شود، در واژهها زاده میشود؛ سپس در مناسبات اجتماعی ریشه میدواند و آرام-آرام به بخشی از فرهنگ عمومی تبدیل میگردد. جامعهای که حرمت انسان را از یاد ببرد، دیر یا زود توانایی همزیستی مسالمتآمیز را نیز از دست خواهد داد.
این نوشتار کوششی است برای تأمل در پدیدههایی که بیهیاهو و تدریجی، بنیانهای اخلاقی جوامع را فرسوده میسازند؛ پدیدههایی همچون خودبزرگ بینی، تحقیر دیگران، فتنه گری، نفرت پراکنی و گرایش به ایدئولوژیهای خشونتآمیز. بسیاری از انسانها خشونت را تنها در نمود فیزیکی آن میشناسند، حال آنکه خشونت روانی و زبانی، در بسیاری از موارد، آثار عمیق تر و ماندگارتری بر جای میگذارد. فروپاشی واقعی یک جامعه زمانی آغاز میشود که افراد دیگر نتوانند یکدیگر را بهعنوان «انسان» ببینند و هر تفاوتی را تهدیدی علیه هویت خویش تلقی کنند.
روان شناسان اجتماعی بارها هشدار دادهاند که احساس تحقیر، بیعدالتی و بیصدایی، انسانها را مستعد گرایش به افراط گرایی میسازد. هنگامی که فرد یا گروهی احساس کند شأن و کرامتش نادیده گرفته شده است، آمادگی بیشتری برای پذیرش روایتهای خشمآلود، انتقامجویانه و رادیکال پیدا میکند. در چنین بستری، ایدئولوژیهای مطلقگرا مجال رشد مییابند؛ اندیشههایی که جهان را به دو اردوگاه «خودی» و «دشمن» تقسیم میکنند و با وعده قدرت، انتقام یا رستگاری، انسانهای رنج دیده را به سوی خود میکشانند. اما این تفکرات، هرچند در آغاز میتواند جذاب و " نجاتبخش" جلوه کنند، اما اغلب جامعه را در چرخهای از ترس، حذف و خشونت گرفتار میسازند.
در این میان، رسانهها و ساختارهای سیاسی و فرهنگی نیز نقشی انکارناپذیر بر عهده دارند. رسانهای که حقیقت را فدای هیجان کند و حکومتی که ترس را ابزار بقا قرار دهد، به تدریج روان جمعی جامعه را فرسوده میسازد. در فضایی آکنده از تبلیغات، شایعه، تحقیر و تهدید، انسانها توانایی اندیشیدن مستقل را از دست میدهند و بیش از آنکه بر پایه خرد تصمیم بگیرند، اسیر هیجانات و واکنشهای آنی میشوند. در چنین شرایطی، گفتگو جای خود را به تقابل میدهد و جامعه به مجموعهای از گروههای خشمگین، منزوی و بیاعتماد تبدیل میشود.
هدف این نوشتار نه داوری درباره انسانهاست و نه محکومکردن آنان؛ بلکه تلاشی است برای فهم ریشههای روانی و اجتماعی خشونت و نفرت! شاید اساسیترین پرسش این باشد که چگونه میتوان در جهانی آکنده از اضطراب، بحران و اختلاف، همچنان حرمت انسان را پاس داشت. تمدن حقیقی نه در قدرت نظامی و ثروت اقتصادی، بلکه در توانایی انسانها برای احترامگذاشتن به یکدیگر متجلی میشود. جامعهای که زبان احترام را حفظ کند، حتی در دشوارترین بحرانها نیز امکان بازسازی، آشتی و احیای خویش را خواهد داشت.
*****
آغاز: ایران امروز، بیش از هر زمان دیگری، نیازمند بازگشت به انتخاب زبان فاخر، فرهنگ گفتگو و فهم متقابل است. جامعهای که سالیان متمادی زیر فشار بحرانهای اقتصادی، بیاعتمادی اجتماعی، تنشهای سیاسی و شکافهای فرهنگی زیسته است، به تدریج فرسوده، خسته و عصبی شده است. در چنین فضایی، واژهها دیگر تنها ابزار انتقال معنا نیستند؛ میتوانند مرهمی بر زخمها باشند یا زخمی تازه بر جان جامعه بنشانند.
آنچه امروز در بخشی از فضای اجتماعی، رسانهای و حتی روابط روزمره مشاهده میشود، صرفاً اختلاف دیدگاه نیست؛ بلکه نشانه نوعی فرسایش تدریجی حرمت انسانی است. جامعهای که در آن افراد پیوسته یکدیگر را تحقیر میکنند، برچسب میزنند و تفاوتها را تهدید میپندارند، آرام - آرام سرمایه اخلاقی خویش را از دست میدهد.
شهرت، قدرت، ثروت یا برخورداری از تریبونهای گسترده، به خودی خود برای انسان شأن و منزلت نمیآفریند. آنچه به انسان حرمت میبخشد، توانایی او در حفظ کرامت دیگران است؛ حتی در اوج اختلاف، خشم و نزاع فکری. بخشی از بحران امروز ایران خصوصا خارج از کشور، نه صرفاً بحرانی اقتصادی یا سیاسی، بلکه بحرانی در عرصه زبان و روان جمعی است! خشونت کلامی، تمسخر، نفرتپراکنی و میل به حذف دیگری، بهتدریج در لایههای مختلف جامعه عادی شدهاند.
انسانهایی که خود سالها رنج تحقیر، بیعدالتی و نادیدهگرفته شدن را تجربه کردهاند، گاه همان زخمی را که بر جانشان نشسته است، بر جان دیگران وارد میکنند. این چرخه معیوب، جامعه را فرسودهتر، چندپارهتر و بیاعتمادتر میسازد.
روان شناسان اجتماعی بر این باورند که هرچه امید جمعی در یک جامعه کاهش یابد، زمینه برای رشد افراط گرایی و نفرت بیشتر فراهم میشود. بحران اقتصادی، احساس بیآیندگی، شکافهای طبقاتی و فشارهای مداوم روانی، انسانها را مستعد پذیرش روایتهای خشمآلود میسازد. در چنین شرایطی، زبانهای مطلقگرا و ایدئولوژیهای افراطی رشد میکنند؛ زیرا برای انسان خسته و ناامید، دشمنی مشخص معرفی میکنند و وعده انتقام یا رهایی میدهند. این همان نقطه خطرناکی است که جامعه، به جای حرکت در مسیر گفتگو و تفاهم، به سوی حذف، تقابل و دشمنی سوق داده میشود.
رسانهها و شبکههای اجتماعی در ایران امروز نیز نقشی تعیینکننده ایفا میکنند. رسانه میتواند بستری برای آگاهی، همدلی و ارتقای شعور جمعی باشد؛ اما همانگونه که میتواند چراغی برای روشنگری باشد، قادر است به کارخانهای برای تولید خشم، تحقیر و نفرت نیز تبدیل شود. هنگامی که فضای عمومی مملو از توهین، تمسخر، شایعه و تخریب شخصیت انسانها گردد، حساسیت اخلاقی جامعه بهتدریج کاهش مییابد.
در چنین فضایی، انسانها کمتر به فهم متقابل میاندیشند و بیشتر در پی شکست دادن، بیاعتبارکردن و حذف دیگری هستند. خطر بزرگ آنجاست که خشونت زبانی، به مرور به خشونت روانی و سپس به خشونت اجتماعی تبدیل میشود.
حکومتهای اقتدارگرا نیز غالباً از ترس و دوقطبیسازی بهعنوان ابزاری برای حفظ کنترل بهره میبرند. جامعهای که امکان نقد سالم، گفتگو و مشارکت آزاد در آن محدود شود، خشمهای فروخوردهاش در زیر پوست شهر و دیار انباشته میگردد. زمانی که مردم احساس کنند صدایشان شنیده نمیشود، بیاعتمادی افزایش مییابد و جامعه مستعد انفجارهای احساسی و گرایشهای رادیکال میشود. در چنین بستری، حقیقت قربانی تبلیغات، شایعات و روایتهای افراطی میگردد و انسانها بیش از آنکه به شنیدن یکدیگر تمایل داشته باشند، از یکدیگر هراس پیدا میکنند.
ایران امروز، بیش از هر چیز، نیازمند بازسازی اعتماد و احیای کرامت انسانی است. هیچ جامعهای تنها از مسیر توسعه اقتصادی نجات نمییابد، اگر زبان احترام و حرمت در آن از میان رفته باشد. آنچه میتواند آیندهای انسانیتر برای این سرزمین رقم بزند، نه نفرت و انتقام، بلکه بازگشت به فرهنگ گفتگو، مدارا و مسئولیت اخلاقی است.
انسانها باید بار دیگر بیآموزند که مخالف بودن به معنای دشمن بودن نیست و تفاوت، تهدید به شمار نمیآید. جامعهای که در آن افراد بتوانند بدون ترس سخن بگویند و بدون نفرت اختلاف داشته باشند، همچنان امید به ترمیم، بازسازی و نجات را در خود زنده نگه داشته است.
تاریخ بارها نشان داده است که هیچ جامعهای از مسیر تحقیر، حذف و نفرت به آرامش پایدار دست نیافته است. ایران نیز از این قاعده مستثنی نیست. آنچه یک ملت را حفظ میکند، صرفاً مرزهای جغرافیایی یا ساختارهای سیاسی نیست؛ بلکه توانایی شهروندان آن در حفظ حرمت و احترام یکدیگر است. شاید مهمترین نیاز امروز این جامعه، نه پیروزی یک گروه بر گروهی دیگر، بلکه بازگشت انسانها به جوهر انسانیت باشد؛ جایی که شهرت، قدرت و ایدئولوژی، جای کرامت و حرمت انسان را اشغال نکنند.
آنچه به انسان شأن و منزلت میبخشد، نه آوازه و شهرت او، نه ثروت و قدرتش، بلکه ظرفیت اخلاقی او برای احترامگذاشتن به دیگران است؛ حتی به آنان که نامی شناخته شده ندارند، تریبونی در اختیارشان نیست و در کانون توجه جامعه قرار نگرفتهاند. بسیاری از افراد میپندارند که اعتبار اجتماعی، دانش، ثروت یا موقعیت سیاسی، خود به خود منزلتی پایدار میآفریند؛ حال آنکه تاریخ بارها ثابت کرده است که انسان مشهور نیز میتواند از وقار، فروتنی و انسانیت تهی باشد.
خودبزرگ بینی، در بسیاری از موارد، نه نشانه قدرت درونی، بلکه پوششی بر احساس ناامنی و شکنندگی روانی است. انسانی که پیوسته در پی تحقیر دیگران است، اغلب میکوشد زخمی پنهان را در ژرفای وجود خود پنهان سازد. روان شناسان بر این باورند که فرد متعادل و برخوردار از سلامت روان، نیازی به کوچک شمردن دیگران ندارد؛ زیرا ارزش خویش را از مقایسه، سلطه یا برتریجویی کسب نمیکند. تحقیر، در حقیقت زبان ناتوانی روح است؛ روحی که از پذیرش تفاوتها و برابری ذاتی انسانها بیم دارد.
روانکاوان، به ویژه در سنت فرویدی و پسافرویدی، خودشیفتگی را نوعی سازوکار دفاعی میدانند؛ حالتی که در آن فرد برای گریز از احساس حقارت و نابسندگی، تصویری اغراقآمیز و بزرگ نمایی شده از خویش میسازد. در چنین وضعیتی، دیگران نه بهعنوان انسانهایی مستقل و دارای شأن، بلکه بهمثابه ابزارهایی برای تأیید خویشتن یا تهدیدهایی علیه آن تلقی میشوند.
انسان خودشیفته تاب درخشیدن دیگری را ندارد. حضور موفقیت، استعداد یا محبوبیت دیگران، برای او نه مایه الهام، بلکه منشأ اضطراب و تهدید است. از همین رو، زبان او اغلب آمیخته با تمسخر، تحقیر، بیاعتنایی و تخریب است. او میکوشد آنچه را که نمیتواند در خود بیآبد، در دیگری انکار کند.
* آلفرد آدلر، بنیانگذار روانشناسی فردی، بر این باور بود که بسیاری از رفتارهای سلطهجویانه و برتریطلبانه، از «عقده حقارت» سرچشمه میگیرند. به باور او، انسان زمانی که احساس نابسندگی میکند، ممکن است برای پوشاندن این ضعف، نقابی از برتری بر چهره زند. چنین فردی به جای رشد واقعی، به نمایش قدرت روی میآورد و به جای گفتگو، در پی اثبات مداوم برتری خویش بر دیگران برمیآید.
در نتیجه: جامعهای که افراد آن بیش از آنکه در پی فهم متقابل باشند، در اندیشه اثبات برتری خود باشند، بهآرامی به میدان رقابتهای بیمارگونه، نزاعهای پنهان و خشونتهای روانی تبدیل میشود. در چنین جامعهای، همکاری جای خود را به رقابت ناسالم میدهد و اعتماد اجتماعی بهتدریج فرومیریزد.
زبان هر جامعه، بازتابی از وضعیت روانی و فرهنگی آن جامعه است. واژهها صرفاً ابزار انتقال معنا نیستند؛ آنها حامل ارزشها، نگرشها و کیفیت روابط انسانیاند. هنگامی که زبان عمومی از احترام، وقار و توجه به کرامت انسان تهی شود، شکافهای اجتماعی نیز عمیقتر میگردند.
استفاده از واژگان تحقیرآمیز، تمسخر اقشار مختلف، بیارزش جلوهدادن عقاید مخالف و تبدیل گفتگو به عرصه حذف و تخریب، جامعه را به سوی چندپارگی سوق میدهد. در جوامعی که افراد پیوسته یکدیگر را کماهمیت میانگارند و شأن انسانی همدیگر را نادیده میگیرند، اعتماد اجتماعی به تدریج فرو میپاشد و انسانها به جزایری منزوی و بیگانه از یکدیگر تبدیل میشوند.
جامعهشناسان بارها تأکید کردهاند که فروپاشی احترام متقابل، مقدمه فروپاشی همبستگی اجتماعی است. هنگامی که حرمت انسانها پاس داشته نشود، زبان مشترک تفاهم نیز از میان میرود. در چنین شرایطی، هر گروه دیگری را تهدیدی علیه هویت خویش میپندارد و زمینه برای سوءظن، دشمنی و گسست اجتماعی فراهم میشود.
فرهنگ وقار، پیش از هر چیز، از زبان آغاز میشود. جامعهای که شهروندانش بیآموزند حتی در شدیدترین اختلافات نیز شأن یکدیگر را حفظ کنند، توان بیشتری برای عبور از بحرانها خواهد داشت. وقار، نشانه ضعف یا انفعال نیست؛ بلکه محصول بلوغ روانی، اعتماد به نفس و امنیت درونی است.
انسان بالغ نیازی ندارد صدای خود را از طریق تحقیر دیگران بلندتر کند. او میتواند مخالف باشد، اما بیاحترامی نکند؛ میتواند نقد کند، اما شخصیت انسانها را ویران نسازد. تفاوت میان نقد و تخریب، تفاوت میان بلوغ و نابالغی فرهنگی است.
* کارل راجرز: از برجسته ترین روان شناسان انسانگرا، احترام و پذیرش را از بنیادیترین نیازهای روان انسان میدانست. از نگاه او، هر جا که این احترام از میان برود، احساس طردشدگی، خشونت روانی و خشم اجتماعی افزایش مییابد. انسان زمانی میتواند رشد کند که احساس کند دیده میشود، شنیده میشود و کرامتش به رسمیت شناخته شده است. به همین دلیل، جامعهای که در آن احترام متقابل تضعیف شود، دیر یا زود با بحرانهای عمیق روانی و اجتماعی مواجه خواهد شد؛ زیرا هیچ جامعهای بدون احساس تعلق، اعتماد و پذیرش نمیتواند به پایداری دست یابد.
جامعه چندقطبی صرفاً حاصل اختلاف نظر نیست؛ بلکه نتیجه ناتوانی در تحمل دیگری است. اختلاف دیدگاه در هر جامعهای طبیعی و حتی ضروری است؛ اما زمانی که ظرفیت شنیدن از میان برود، اختلاف به دشمنی تبدیل میشود. وقتی گروهها زبان گفتگو را از دست بدهند و تنها زبان تمسخر، تخریب و حذف باقی بماند، انسانها دیگر برای فهمیدن سخن نمیگویند؛ بلکه فقط برای پاسخ دادن و حملهکردن آماده میشوند. در چنین فضایی، حقیقت قربانی هیاهو میشود و اخلاق جای خود را به نمایش قدرت میدهد.
رسانهها، سیاست، خانواده و نظام آموزشی، همگی در شکلگیری این وضعیت نقش دارند. کودکی که در محیطی سرشار از تحقیر، تبعیض یا نفی دیگری رشد کند، در بزرگسالی نیز تفاوت را تهدید خواهد دید، نه فرصتی برای یادگیری و گسترش افقهای فکری.
جامعهای که اعضای آن نتوانند دیگری را تحمل کنند، به تدریج توانایی حل مسالمتآمیز مسائل را از دست میدهد. در چنین جامعهای، هر اختلاف کوچکی میتواند به بحرانی بزرگ تبدیل شود؛ زیرا ظرفیت گفتگوی سازنده و شنیدن دیدگاههای متفاوت تضعیف شده است.
هیچ تمدنی تنها با رشد اقتصادی، توسعه فناوری یا پیشرفت علمی به بلوغ نمیرسد. آنچه به یک جامعه عظمت میبخشد، حضور فرهنگ احترام در تار و پود روابط انسانی آن است. انسانها باید بیآموزند که ارزش هر فرد مستقل از میزان شهرت، قدرت، ثروت یا دیدهشدن اوست. شأن انسانی چیزی نیست که از بیرون اعطا شود؛ کرامتی ذاتی است که به همه انسانها تعلق دارد.
آنکه دیگران را کوچک میکند، در حقیقت از عظمت درونی بیبهره است. انسان بزرگ نیازی به تحقیر دیگران ندارد؛ زیرا احساس ارزشمندی خود را از نابودی شأن دیگران به دست نمیآورد. بزرگی واقعی در توانایی شنیدن، فهمیدن، همدلی و حفظ حرمت انسانها آشکار میشود؛ حتی زمانی که با آنان همعقیده نیستیم. جامعهای که این اصل بنیادین را فراموش کند، هرچند در ظاهر پیشرفته و نیرومند جلوه کند، در درون گرفتار فرسایش اخلاقی، تنهایی جمعی و زوال تدریجی سرمایه انسانی خواهد شد.
فتنه گری و نفرت پراکنی از خطرناک ترین نیروهایی هستند که میتوانند روح یک جامعه را فرسوده کنند. این پدیدهها معمولاً در دورههایی رشد میکنند که ترس، ناامنی، بحرانهای اقتصادی یا شکافهای هویتی افزایش یافته باشد. در چنین شرایطی، برخی افراد یا جریانها برای کسب قدرت، نفوذ یا مشروعیت، احساسات عمومی را علیه گروهی دیگر تحریک میکنند. نفرتپراکنی انسانها را از دیدن نقاط مشترک بازمیدارد و تفاوتها را به دشمنی تبدیل میکند.
جامعهای که گرفتار این وضعیت شود، بهتدریج توان همدلی، گفتگو و اعتماد را از دست میدهد و فضایی سرشار از سوءظن، خشم و قطببندی بر آن حاکم میشود. در چنین فضایی، انسانها دیگر یکدیگر را بهعنوان شهروند یا همنوع نمیبینند؛ بلکه یکدیگر را تهدیدی برای بقا و امنیت خویش تلقی میکنند. این همان نقطهای است که شکافهای اجتماعی از سطح اختلافات طبیعی فراتر میروند و به زخمهایی عمیق در پیکره جامعه تبدیل میشوند.
روان شناسان اجتماعی بر این باورند که نفرتپراکنی غالباً بر بستری شکل میگیرد که در آن گروهی از انسانها از دایره همدلی و برابری خارج میشوند و بهعنوان «دیگری» تعریف میگردند. در این فرآیند، افراد یا گروههایی از جامعه به گونهای معرفی میشوند که گویی ارزش انسانی کمتری دارند یا عامل اصلی تمام نابسامانیها و بحرانهای موجود هستند.
این سازوکار که از آن با عنوان «دیگریسازی» یاد میشود، یکی از خطرناک ترین مسیرهایی است که میتواند جامعه را به سوی تحقیر، حذف و خشونت سوق دهد. تاریخ بشر بارها نشان داده است که بسیاری از فجایع بزرگ انسانی، پیش از آنکه در میدانهای جنگ یا در ساختارهای سرکوب متجلی شوند، در زبان و ذهن انسانها آغاز شدهاند. نخست واژهها تغییر میکنند، سپس نگرشها و سرانجام رفتارها...!
فاجعهها اغلب با تمسخر آغاز شدهاند؛ با برچسبزدن، تحقیرکردن، القای ترس و ایجاد این تصور که گروهی از انسانها «کمارزش تر» یا «خطرناک تر» از دیگران هستند. هنگامی که چنین زبانی در رسانهها، سیاست یا فرهنگ عمومی عادی شود، حساسیت اخلاقی جامعه به تدریج کاهش مییابد. آنچه روزی ناپسند و غیرقابل قبول تلقی میشد، آرام - آرام عادی میشود و وجدان جمعی نسبت به رنج دیگران بیتفاوت میگردد.
در چنین فضایی، انسانها به شنیدن توهین و نفرت خو میگیرند و توانایی همدلی با کسانی را که متفاوت میاندیشند یا متفاوت زندگی میکنند، از دست میدهند. این آغاز زوال اخلاقی جامعه است؛ زوالی که پیش از هر فروپاشی سیاسی یا اقتصادی رخ میدهد.
ایدئولوژیها در ذات خود الزاماً پدیدههایی تنها منفی نیستند. هر نظام فکری میتواند برای انسان معنا، انسجام، امید و احساس تعلق فراهم کند. انسان بدون معنا نمیتواند زندگی کند و جوامع نیز بدون نوعی چارچوب ارزشی قادر به استمرار نیستند. اما خطر از آنجا آغاز میشود که یک ایدئولوژی، خود را " یگانه حقیقت " مطلق بداند و هر اندیشه متفاوتی را فاقد مشروعیت تلقی کند. در این نقطه، باور از عرصه معنا وارد قلمرو سلطه میشود و اندیشه به ابزاری برای حذف انسانها بدل میگردد.
مشکل اصلی در داشتن عقیده نیست؛ مشکل زمانی پدید میآید که عقیده جای انسانیت را بگیرد. ایدئولوژیهای افراطی جهان را به دو قطب ساده و مطلق تقسیم میکنند: خیر و شر، دوست و دشمن، خودی و بیگانه. در چنین نگرشی، گروه خودی همواره پاک، برحق و شایسته معرفی میشود و مخالفان، خائن، منحرف یا دشمن تلقی میگردند. این نگاه دوقطبی، پیچیدگی واقعیت انسانی را نادیده میگیرد. انسان موجودی چندبعدی است و جامعه نیز سرشار از تفاوتها، تضادها و ظرافتهایی است که در قالب چنین تقسیمبندیهای سادهای نمیگنجد. هنگامی که این پیچیدگی نادیده گرفته شود، راه گفتگو بسته میشود و زمینه برای خشونت فراهم میگردد.
* اریش فروم، روانکاو و متفکر قرن بیستم، معتقد بود که انسان در دورههای بحران و ناامنی، بیش از هر زمان دیگری به سوی نظامهای فکری مطلقگرا جذب میشود. از نگاه او، آزادی اگرچه موهبتی ارزشمند است، اما همواره با مسئولیت، تردید و اضطراب همراه است.
بسیاری از انسانها در مواجهه با پیچیدگیهای جهان مدرن، احساس تنهایی و سردرگمی میکنند. در چنین شرایطی، ایدئولوژیهای سختگیر و اقتدارگرا با ارائه پاسخهای ساده و قطعی، احساس امنیت روانی ایجاد میکنند. آنها به انسان میگویند چه بیندیشد، چه بپذیرد و از چه کسی نفرت داشته باشد.
فروم هشدار میداد که رهبران اقتدارطلب و جریانهای فتنهگر دقیقاً از همین نیاز روانی بهره میگیرند. آنان با تحریک ترس و خشم، تودهها را علیه گروهی دیگر بسیج میکنند و از نفرت بهعنوان ابزاری برای ایجاد انسجام مصنوعی بهره میبرند. گروهی که دشمن مشترک داشته باشد، آسانتر کنترل میشود. ترس و دشمنی، هرچند انسجامی موقت ایجاد میکنند، اما در نهایت جامعه را از درون تهی و فرسوده میسازند.
فتنهگری تنها با نفرتپراکنی تعریف نمیشود؛ بلکه پیوندی عمیق با تحریف حقیقت دارد. جامعهای که در آن شایعه، دروغ و تبلیغات احساسی جای اندیشه انتقادی را بگیرد، به تدریج توان تشخیص واقعیت را از دست میدهد. در چنین فضایی، افراد به جای آنکه بر پایه تحلیل و شناخت تصمیم بگیرند، اسیر هیجانهای جمعی میشوند. عقلانیت تضعیف میشود و واکنشهای احساسی جایگزین تفکر سنجیده میگردد.
رسانهها و شبکههای اجتماعی، اگر فاقد مسئولیت اخلاقی باشند، میتوانند این روند را به شکلی بیسابقه تشدید کنند. تکرار مداوم و تبلیغ نفرت، ذهن انسان را مختل میکند. آنچه بارها شنیده شود، حتی اگر نادرست باشد، بهتدریج رنگ حقیقت به خود میگیرد . در چنین شرایطی، مرز میان واقعیت و دروغ مبهم میشود و جامعه بیش از آنکه بر دانش و خرد تکیه کند، تابع احساسات لحظهای و تحریکات روانی میشود.
گرایش بخشی از جامعه به ایدئولوژیهای خشونتآمیز، پدیدهای ناگهانی و تصادفی نیست. این گرایش معمولاً حاصل انباشت طولانیمدت بحرانهای اقتصادی، اجتماعی، فرهنگی و روانی است.
انسانی که احساس میکند دیده نمیشود، شأنش نادیده گرفته شده، آیندهای پیش روی خود نمیبیند یا صدایش شنیده نمیشود، بیش از دیگران مستعد جذب شدن به روایتهای افراطی است. ایدئولوژیهای خشونتآمیز معمولاً چهار وعده بزرگ میدهند: معنا، هویت، قدرت و انتقام.
برای انسانی که سالها احساس شکست، بیعدالتی یا بیقدرتی را تجربه کرده است، این وعدهها میتوانند جذاب و اغواکننده باشند. از همین رو، بسیاری از جنبشهای افراطی بیش از آنکه بر استدلال منطقی تکیه کنند، بر احساسات زخمی و خشم فروخورده انسانها استوارند.
بحران اقتصادی یکی دیگر از مهمترین زمینههای رشد خشونت اجتماعی است، اما هرگز علت یگانه آن نیست! فقر، بیکاری، نابرابری شدید و احساس بیآیندگی میتوانند خشم و احساس تحقیر را در سطح جامعه گسترش دهند .هنگامی که مردم احساس کنند ساختارهای اجتماعی راهی عادلانه برای پیشرفت در اختیارشان نمیگذارند، اعتماد آنان به قانون، اخلاق و نهادهای رسمی کاهش مییابد. در چنین فضایی، برخی به این نتیجه میرسند که تنها راه تغییر، حذف یا نابودی «دیگری» است.
جامعه شناسان تأکید میکنند که خطرناک ترین وضعیت صرفاً فقر به تنهائی نیست؛ بلکه احساس «محرومیت نسبی» است. یعنی زمانی که افراد مدام شکاف میان زندگی خود و زندگی گروههای برخوردار را مشاهده کنند و احساس نمایند سهم آنان از عدالت، منزلت و فرصتهای اجتماعی ربوده شده است . این احساس، اگر با بیاعتمادی و ناامیدی همراه شود، میتواند زمینه ساز انفجارهای روانی و اجتماعی گردد.
رسانههایی که بر شایعه، تحقیر، برچسبزنی، تحریک احساسات و دوگانهسازیهای افراطی تکیه میکنند، بهتدریج روان جامعه را مسموم میسازند. تکرار مداوم روایتهای خشمآلود و انتقامجویانه، حساسیت اخلاقی مردم را کاهش میدهد.
هرگاه گروهی از انسانها به طور مداوم «خطر»، «خائن»، «فاسد» یا «دشمن» معرفی شوند، جامعه به تدریج آمادگی بیشتری برای پذیرش خشونت علیه آنان پیدا میکند. بسیاری از جنگها، پاکسازیهای قومی و فجایع تاریخی، پیش از آنکه در میدان عمل رخ دهند، در زبان رسانهها و تبلیغات آغاز شدهاند.
شبکههای اجتماعی این روند را پیچیدهتر و سریعتر کردهاند. سرعت انتشار خشم، ترس و نفرت در فضای مجازی بسیار بیشتر از هر دوره دیگری در تاریخ است. الگوریتمها معمولاً محتواهایی را برجسته میکنند که واکنشهای احساسی بیشتری برانگیزند. به همین دلیل، مطالب خشمآلود، افراطی و تحریک کننده اغلب بیش از محتواهای متعادل و عقلانی دیده میشوند.
در نتیجه، بسیاری از افراد در «اتاقهای پژواک» گرفتار میشوند؛ فضاهایی که در آن تنها صدای همفکران خود را میشنوند و بهتدریج گمان میکنند حقیقت مطلق در اختیار آنان است. این وضعیت تحمل دیدگاه مخالف را کاهش میدهد و جامعه را به سوی قطبیشدن بیشتر سوق میدهد. هنگامی که گفتگو جای خود را به تمسخر، تهدید و حمله بدهد، خشونت روانی به بخشی از فرهنگ عمومی تبدیل میشود.
حکومتهای اقتدارگرا و نظامهای توتالیتر نیز نقشی مهم در بازتولید نفرت، ترس و خشونت دارند. این نظامها غالباً برای حفظ قدرت، جامعه را در وضعیتی دائمی از اضطراب و نگرانی نگه میدارند. یکی از ابزارهای اصلی آنان، خلق یا بزرگ نمایی «دشمن» است؛ دشمنی که میتواند داخلی یا خارجی باشد و جامعه باید همواره از آن هراس داشته باشد. ترس، یکی از مؤثرترین ابزارهای کنترل اجتماعی است.
هنگامی که آزادی بیان محدود شود، نهادهای مدنی تضعیف گردند و امکان نقد و مشارکت آزاد از میان برود، نارضایتیهای اجتماعی مجال بروز سالم پیدا نمیکنند. خشمهای انباشته شده در چنین شرایطی، دیر یا زود به اشکال پیچیدهتر و خطرناک تری بروز خواهند کرد. از سوی دیگر، اقتدارگرایی غالباً فرهنگ چاپلوسی، دروغ، پنهانکاری و بیاعتمادی را نیز گسترش میدهد. وقتی حقیقت قربانی ترس شود و عدالت بیطرفی خود را از دست بدهد، اعتماد عمومی به نظم اجتماعی ، تضعیف میشود و برخی افراد به سوی خشونت یا ایدئولوژیهای افراطی سوق داده میشوند.
سخن پایانی: جامعه صرفاً مجموعهای از انسانها نیست؛ بلکه شبکهای از اعتمادها، حرمتها و پیوندهای نامرئی است که افراد را به یکدیگر متصل میسازد. هرگاه این پیوندها با نفرت، تحقیر و ترس آلوده شوند، جامعه از درون فرسوده میشود؛ حتی اگر در ظاهر قدرتمند، ثروتمند و پیشرفته به نظر برسد.
تمدنها معمولاً ناگهان فرو نمیریزند. زوال آنان از لحظهای آغاز میشود که انسانها دیگر نتوانند یکدیگر را بشنوند، بفهمند و تحمل کنند. سقوط اخلاقی، اغلب بسیار زودتر از سقوط سیاسی یا اقتصادی رخ میدهد.
نفرت پراکنی و فتنه گری شاید در کوتاه مدت بتوانند گروهی را متحد کنند یا قدرتی را تثبیت سازند، اما در بلندمدت روح جامعه را زخمی میکنند. انسانی که پیوسته در فضای تهدید، تحقیر و دشمنی زندگی میکند، بهتدریج توان همدلی خود را از دست میدهد و جامعهای که در آن ترس و خشم دائماً بازتولید شود، دیگر بستر مناسبی برای خلاقیت، آرامش و رشد انسانی نخواهد بود.
ایدئولوژیها نیز زمانی خطرناک میشوند که جای انسانیت را بگیرند. هیچ عقیدهای، هر اندازه محبوب، مقدس یا پرطرفدار، نباید مجوزی برای حذف کرامت انسانها باشد و حقوق ( اقلیت ها ) دیگران را زیرپا گذارد! تاریخ گواهی میدهد که بسیاری از بزرگ ترین فجایع بشری، نه به دست انسانهای دیوانه، بلکه به دست کسانی رقم خوردهاند که خود را مالک "حقیقت مطلق" میپنداشتند.
هرگاه اندیشهای، انسان را به ابزار تبدیل کند و تفاوت را جرم بداند، بذر خشونت کاشته میشود. بلوغ یک جامعه در آن است که بتواند اختلاف را بدون نفرت مدیریت کند. در برابر این تاریکی، راه نجات همچنان روشن است: بازگشت به فرهنگ گفتگو، آموزش، تفکر انتقادی، انصاف و احترام متقابل. انسانها باید بار دیگر بیآموزند که مخالف بودن، مترادف دشمن بودن نیست. خانواده، آموزش، رسانه و تمامی نهادهای اجتماعی مسئولاند که زبان فاخر و اخلاق انسانی را زنده نگاه دارند.
اگر نسلهای آینده در فضایی رشد کنند که احترام به تفاوتها ارزش تلقی شود، جامعه نیز کمتر در معرض افراط گرایی، خشونت و فروپاشی اخلاقی قرار خواهد گرفت. در نهایت، هیچ شهرتی، هیچ قدرتی، هیچ ثروتی و هیچ ایدئولوژیای نمیتواند جای خالی انسانیت را پر کند. آنچه یک ملت را پایدار، شریف و ماندگار میسازد، نه ترس و اجبار، بلکه اعتماد، عدالت و پاسداشت کرامت انسانهاست.
شاید بزرگ ترین نشانه بلوغ یک انسان و یک ملت، آن باشد که حتی در اوج اختلاف، بحران و رنج، همچنان بتواند حرمت دیگری را حفظ کند. زیرا آینده جهان نه در اختیار آنان که بلندتر فریاد میزنند، بلکه در دست کسانی است که هنوز توانایی شنیدن، فهمیدن و انسان ماندن را از دست ندادهاند. پایان ژوئن 2026
* آلفرد آدلر : Alfred Adler روانپزشک و روانکاو اتریشی بود که مکتب «روانشناسی فردی» را بنیان گذاشت. او برخلاف فروید که بیشتر بر غرایز و ناخودآگاه تأکید داشت، باور داشت بسیاری از رفتارهای انسان ریشه در احساس حقارت و تلاش برای جبران آن دارد. آدلر معتقد بود انسانها از کودکی میکوشند ضعفها و کمبودهای خود را جبران کنند و اگر این تلاش به شکل سالم انجام نشود، میتواند به خودبزرگ بینی، سلطهجویی و تحقیر دیگران منجر شود. از نگاه آدلر، انسان سالم کسی است که «علاقه اجتماعی» داشته باشد؛ یعنی بتواند خود را بخشی از جامعه بداند و نسبت به دیگران احساس مسئولیت و همدلی کند. او هشدار میداد که احساس طردشدگی، تحقیر و بیارزشی، انسان را مستعد خشونت، افراط گرایی و رفتارهای مخرب میکند. به همین دلیل، نظریات او هنوز در تحلیل بحرانهای اجتماعی، نفرت پراکنی و رفتارهای اقتدارطلبانه کاربرد فراوانی دارند.
* کارل راجرز : Carl Rogers روانشناس برجسته آمریکایی و از بنیان گذاران روانشناسی انسانگرا بود. او باور داشت که انسان، ذاتاً گرایش به رشد، معنا و شکوفایی دارد؛ به شرط آن که در فضایی سرشار از احترام، پذیرش و همدلی قرار گیرد. راجرز برخلاف دیدگاههای سختگیرانه و قضاوت محور، تأکید میکرد که بسیاری از آسیبهای روانی، نتیجه طردشدگی، تحقیر و نپذیرفته شدن انسانهاست. مهمترین مفهوم در اندیشه او «پذیرش بیقید و شرط» بود؛ یعنی انسان باید احساس کند فارغ از ضعفها و اشتباهاتش، همچنان دارای ارزش و کرامت است. راجرز معتقد بود وقتی جامعه یا خانواده، انسانها را فقط در صورت موفقیت، اطاعت یا شباهت به معیارهای خاص بپذیرند، افراد دچار اضطراب، احساس بیارزشی و ازخودبیگانگی میشوند. از نگاه او، گفتگوی واقعی تنها زمانی شکل میگیرد که انسانها بتوانند بدون ترس از تحقیر، شنیده شوند و واقعیت خود را بیان کنند. اندیشههای کارل راجرز امروز در تحلیل بحرانهای اجتماعی، قطبیشدن جوامع و فرسایش احترام متقابل نیز اهمیت زیادی دارند. او باور داشت جامعهای که در آن همدلی، شنیدن و احترام به انسانها تضعیف شود، بهتدریج به سوی خشونت روانی، نفرت و بیگانگی اجتماعی حرکت میکند.
*اریش فروم : Erich Fromm روانکاو، متفکر و جامعه شناس آلمانی بود که آثارش بر رابطه میان روان انسان و ساختارهای اجتماعی تمرکز داشت. او معتقد بود بسیاری از مشکلات روانی انسان، فقط ریشه فردی ندارند، بلکه محصول جامعه، فرهنگ، ترس و نظامهای قدرتاند. فروم باور داشت انسان مدرن، با وجود پیشرفتهای علمی و تکنولوژیک، دچار احساس تنهایی، بیگانگی و اضطراب عمیق شده است. یکی از مهمترین ایدههای او در کتاب « گریز از آزادی» این بود که برخی انسانها از آزادی واقعی هراس دارند؛ زیرا آزادی، مسئولیت و اضطراب به همراه میآورد. به همین دلیل، در دوران بحران و ناامنی، بخشی از جامعه ممکن است جذب ایدئولوژیهای اقتدارگرا و خشونتآمیز شود؛ چون این تفکرات به آنان احساس تعلق، قدرت و قطعیت میدهند. فروم هشدار میداد که حکومتهای استبدادی اغلب از ترس، ناامنی و احساس تنهایی انسانها برای کنترل جامعه استفاده میکنند. فروم همچنین میان «داشتن» و «بودن» تفاوت قائل میشد. او معتقد بود جامعهای که ارزش انسان را فقط با قدرت، ثروت، شهرت یا سلطه تعریف کند، بهتدریج انسانیت و همدلی را از دست میدهد. از نگاه او، عشق، احترام، مسئولیت و توانایی گفتگو، پایههای سلامت روان فرد و جامعه هستند. اندیشههای اریش فروم هنوز در تحلیل نفرت پراکنی، اقتدارگرایی، بحران هویت و فرسایش اخلاق اجتماعی در جهان معاصر بسیار تأثیرگذارند.
نظر شما پس از بازبینی توسط مدير سايت منتشر خواهد شد
