اخلاق تعیین میکند چه چیزی درست و چه چیزی نادرست تلقی میشود. اخلاق پایهای برای زندگی اجتماعی است. با این حال، گاهی انسانها دیگران را از نظر اخلاقی سریعتر و شدیدتر از خودشان قضاوت میکنند. پژوهشگران اکنون محل شکلگیری این دوگانگی اخلاقی را در مغز شناسایی کردهاند.
تناقضهای اخلاقی دارای یک پایه زیستی هستند که میتوان آنها را در مغز مشاهده کرد. این نتیجه پژوهش گروهی از محققان دانشگاه علم و فناوری چین در شهر هفئی است. این دوگانگی اخلاقی که پژوهشگران آن را «ناسازگاری اخلاقی» مینامند، در افراد مختلف شدت متفاوتی دارد. با استفاده از فناوریهای مدرن میتوان آن را به صورت الگوهای فعالیت در بخش مشخصی از مغز مشاهده کرد.
شیائوچو ژانگ میگوید:
«ما به عنوان عصبشناس میخواستیم بفهمیم چرا دانستن اینکه چه چیزی درست است، همیشه به این معنا نیست که فرد مطابق آن عمل کند.»
او میافزاید:
«برای اینکه یک انسان اخلاقی باشیم، مغز باید دانش اخلاقی را در رفتار روزمره ادغام کند — فرایندی که حتی در افرادی که اصول اخلاقی را دقیق میشناسند نیز ممکن است با شکست مواجه شود.»
اخلاق برای خود و برای دیگران
در مرحله نخست، تیم ژانگ میخواست مشخص کند کدام نواحی مغز با سازگاری یا ناسازگاری اخلاقی مرتبط هستند. برای این منظور پژوهشگران از تصویربرداری تشدید مغناطیسی کارکردی (fMRI) استفاده کردند.
در طول تصویربرداری، به شرکتکنندگان وظیفهای داده شد که در آن باید میان صداقت و سود مالی تصمیم میگرفتند.
شرکتکنندگان این امکان را داشتند که با رفتار غیرصادقانه پول بیشتری به دست آورند. پس از انجام آزمایش، از آنها خواسته شد رفتار خود را در یک مقیاس ۱۰ درجهای از «کاملاً غیراخلاقی» تا «کاملاً اخلاقی» ارزیابی کنند.
همچنین تیم پژوهش فعالیت مغزی شرکتکنندگان را هنگام قضاوت اخلاقی درباره رفتار دیگران که همان وظیفه را انجام داده بودند، بررسی کرد.
در این مرحله، فعالیت مغزی بهویژه در بخشی موسوم به قشر پیشپیشانی شکمی-میانی (ventromedial prefrontal cortex یا vmPFC) افزایش یافت. این ناحیه در بخش جلویی مغز، در عمق لوب پیشانی، درست پشت پیشانی و بالای حفرههای چشم قرار دارد.
این بخش از مغز با موارد زیر مرتبط است:
* تنظیم احساسات
* تصمیمگیری
* درک موقعیتهای اجتماعی
در این ناحیه:
* ریسکها ارزیابی میشوند
* واکنشهای احساسی با کنشها پیوند میخورند
* اطلاعات مرتبط با «خود» پردازش میشود
دوگانگی اخلاقی ریشه زیستی دارد
در تحلیل تصاویر مغزی، پژوهشگران مشاهده کردند که در افراد دارای سازگاری اخلاقی — یعنی کسانی که خود و دیگران را با معیارهای یکسان قضاوت میکنند — ناحیه vmPFC هنگام رفتار و هنگام قضاوت تقریباً به یک اندازه فعال میشود.
اما در افراد دارای ناسازگاری اخلاقی — یعنی کسانی که تقلب دیگران را غیراخلاقی میدانستند ولی رفتار خود را ملایمتر ارزیابی میکردند — فعالیت vmPFC هنگام تصمیمگیری رفتاری کمتر بود.
همچنین در این افراد، ارتباط vmPFC با سایر نواحی مغز که در تصمیمگیری و قضاوت اخلاقی نقش دارند ضعیفتر بود.
برای اثبات اینکه فعالیت vmPFC نقش علّی در ناسازگاری اخلاقی دارد، پژوهشگران پیش از انجام آزمایش، این ناحیه از مغز برخی شرکتکنندگان را با یک روش غیرتهاجمی تحریک کردند.
نتیجه این بود که تحریک vmPFC باعث کاهش دوگانگی اخلاقی در مقایسه با گروهی شد که فقط تحریک ساختگی دریافت کرده بودند.
این نتایج که در مجله علمی Cell Reports منتشر شدهاند نشان میدهند که افراد دارای ناسازگاری اخلاقی هنگام تصمیمگیریهای رفتاری از vmPFC برای پردازش اطلاعات استفاده نمیکنند.
ژانگ توضیح میدهد:
«افراد دارای ناسازگاری اخلاقی لزوماً نسبت به اصول اخلاقی خود نابینا نیستند؛ بلکه به دلایل زیستی نمیتوانند این اصول را در رفتار اخلاقی خود لحاظ و اجرا کنند.»
در عین حال، او تأکید میکند که رفتار اخلاقی باید مانند یک مهارت در نظر گرفته شود که میتوان آن را تمرین داد.
به نقل از سایت ntv ۲۶ مارس ۲۰۲۶
