پیدایش «مسأله فلسطین» در شکل مدرن آن، همواره بهطور بنیادین با نقطه عطف تاریخی سال ۱۹۴۸ و رخداد موسوم به «نکبت» (Nakba) پیوند خورده است؛ رویدادی که در آن، دگرگونی گستردهای در ساختار جمعیتی، جغرافیایی و سیاسی سرزمین فلسطین رخ داد و پیامدهای آن تا امروز در اشکال مختلف ادامه یافته است. با این حال، بخش مهمی از ادبیات عمومی و حتی برخی روایتهای تاریخی، این رخداد را بهعنوان یک گسست زمانی محدود و پایان یافته در گذشته صورتبندی میکنند؛ رویکردی که امکان درک تداومهای ساختاری، نهادی و روزمره آن را در زمان حال کاهش میدهد.
در مقابل این رویکرد تقلیلگرایانه، این مقاله تلاش میکند با اتخاذ چارچوب نظری «استعمار شهرکنشین» (Settler-Colonialism)، به بازخوانی نکبت نه بهعنوان یک واقعه منفرد، بلکه بهعنوان یک منطق تاریخی-ساختاری بپردازد که در طول زمان بازتولید میشود. در این چارچوب، با اتکا به آثار و تحلیلهای مورخ معاصر، رشید خالدی، استدلال میشود که نکبت را باید نه یک «حادثه منجمد در تقویم تاریخ»، بلکه یک «فرآیند مستمر، زنده و در حال تداوم» در نظر گرفت که از ۱۹۴۸ آغاز شده اما به آن محدود نمانده است.
یافتههای این پژوهش نشان میدهد که سازوکارهایی مانند سلب مالکیت اراضی، تغییرات ساختاری در مالکیت زمین، سیاستهای جابهجایی جمعیت، و بازتولید نظاممند هویتهای جغرافیایی و حقوقی، در قالب فرآیندی پیوسته عمل میکنند که میتوان آن را تحت عنوان کلی «یهودیسازی» در برخی ادبیات انتقادی صورتبندی کرد. این فرآیند، بهعنوان یکی از مکانیسمهای کلیدی در چارچوب استعمار شهرکنشین، نه تنها به تغییرات تاریخی در سال ۱۹۴۸ محدود نمیشود، بلکه در دورههای پس از آن، بهویژه پس از ۱۹۶۷، در اشکال نهادی و حقوقی جدیدی نیز بازتولید شده است.
بر این اساس، مقاله استدلال میکند که میان رویداد تاریخی نکبت و واقعیتهای زیسته فلسطینیان در قرن بیستویکم، نوعی پیوستگی ساختاری قابل شناسایی است؛ پیوستگیای که خود را در اشکال مختلفی همچون تغییرات مداوم در جغرافیای انسانی، محدودیتهای حرکتی، سیاستهای زمین و شهرسازی، و تداوم مسئله آوارگی و عدم بازگشت نشان میدهد. از این منظر، نکبت نه صرفاً یک نقطه آغاز تاریخی، بلکه یک منطق در حال تداوم است که گذشته و حال را در یک ساختار واحد تاریخی-سیاسی به هم پیوند میدهد.
فازبندی تاریخی نکبت از منظر رشید خالدی: از رویداد واحد تا فرآیند دو مرحلهای
یکی از مهمترین دستاوردهای تاریخنگاری انتقادی در مطالعه نکبت، تلاش برای عبور از روایتهای ساده ساز و یک مرحلهای از وقایع سال ۱۹۴۸ و بازسازی آن بهعنوان یک فرآیند پیچیده و چندلایه است. در این میان، آثار مورخ معاصر،
رشید خالدی، نقش مهمی در ارائه یک خوانش ساختاری از این رویداد داشتهاند. خالدی با تکیه بر اسناد آرشیوی، روایتهای محلی و تحلیل تاریخی، نکبت را نه یک لحظه منفرد، بلکه یک فرآیند تدریجی با منطق درونی خاص توصیف میکند که در دو فاز اصلی قابل تفکیک است؛ فازهایی که در عین تمایز زمانی و سیاسی، بهصورت ارگانیک به یکدیگر متصلاند و یک کل تاریخی واحد را شکل میدهند.
این فازبندی، صرفاً یک دستهبندی زمانی نیست، بلکه نوعی صورتبندی تحلیلی است که تلاش میکند منطق تحول جمعیتی و جغرافیایی فلسطین در سالهای ۱۹۴۷ تا ۱۹۴۹ را روشن سازد. در این چارچوب، نکبت بهعنوان نتیجه یک زنجیره از کنشهای نظامی، سیاسی و اداری فهمیده میشود که در بستر فروپاشی نظم قیمومیت بریتانیا و شکلگیری نظم جدید منطقهای رخ داده است.
فاز نخست (پیش از ۱۵ مه ۱۹۴۸):
فروپاشی تدریجی ساختار شهری و آغاز جا به جایی جمعیتی
فاز نخست نکبت در دوران پایانی قیمومیت بریتانیا بر فلسطین و پیش از خروج نهایی نیروهای انگلیسی آغاز میشود. این مرحله، برخلاف تصور رایج که آغاز بحران را همزمان با جنگهای میان دولتهای عربی و اسرائیل میداند، در واقع در دل یک روند تدریجی از فروپاشی نظم اداری، افزایش خشونتهای محلی و تشدید ناامنی اجتماعی شکل میگیرد.
در این دوره، بخشی از پژوهشها بر شکلگیری الگوهایی از فشار نظامی، روانی و امنیتی تأکید دارند که به تدریج موجب اختلال در زندگی شهری و روستایی فلسطینیان شد. نتیجه این وضعیت، آغاز موجی از جابهجایی جمعیتی بود که هنوز در چارچوب جنگ کلاسیک دولتها قابل توضیح کامل نیست.
در این مرحله، حدود ۳۰۰٬۰۰۰ فلسطینی در نتیجهٔ تشدید تجاوز و خشونت های مستمر، حملات نیروهای نظامی و گروههای شبهنظامی، و فضای فزایندهٔ ناامنی و ارعاب، ناچار به ترک خانهها و محلهای زندگی خود شدند. در برخی موارد، رخدادهایی مانند کشتار دیر یاسین نیز در منابع تاریخی بهعنوان نمونههایی از خشونتهای مؤثر بر گسترش موج جابهجایی جمعیت ذکر شدهاند. این جابهجایی بهصورت نامتوازن در مناطق مختلف رخ داد و بهویژه در شهرهای مهمی مانند یافا و حیفا به تغییرات بنیادین در ترکیب جمعیتی انجامید. اهمیت این مرحله در آن است که بخش بزرگی از مراکز شهری، تجاری و فرهنگی جامعه عرب فلسطین، پیش از ورود رسمی ارتشهای عربی و پیش از شکلگیری کامل جنگ بیندولتی، در اثر موج خشونت، فروپاشی امنیت و عملیات نظامی، دچار تخلیه یا از همگسیختگی شدند.
از منظر تحلیل ساختاری، این فاز نشاندهنده آغاز نوعی دگرگونی تدریجی در رابطه میان جمعیت، فضا و قدرت است؛ دگرگونیای که در آن، کنترل بر زمین و امنیت، بهتدریج جایگزین نظم اجتماعی پیشین میشود.
فاز دوم (پس از ۱۵ مه ۱۹۴۸):
تشدید جنگ، گسترش آوارگی و تثبیت تغییر جمعیتی
فاز دوم با پایان قیمومیت بریتانیا در ۱۵ مه ۱۹۴۸ و آغاز رسمی درگیری میان نیروهای تازهتأسیس اسرائیلی و ارتشهای کشورهای عربی همسایه آغاز میشود. این مرحله، در چارچوب جنگی گستردهتر، شاهد تشدید خشونتها، فروپاشی کامل برخی مناطق و گسترش موج آوارگی در مقیاسی وسیعتر است.
در جریان این فاز، بر اساس برآوردهای تاریخی، حدود ۴۰۰٬۰۰۰ فلسطینی دیگر از خانههای خود رانده شده یا ناچار به ترک مناطق سکونت خود شدند. این جابهجایی عمدتاً به سمت مناطق مجاور مانند کرانه باختری، نوار غزه، اردن، سوریه و لبنان صورت گرفت و ساختار جمعیتی منطقه را بهطور بنیادین تغییر داد.
در این دوره، برخی رویدادهای خشونتآمیز و کشتارهای غیرنظامیان در منابع تاریخی ثبت شدهاند که در تشدید ترس و تسریع روند جابهجایی نقش داشتهاند. در مجموع، این فاز را میتوان مرحله تثبیت و تعمیق تغییرات جمعیتی دانست؛ مرحلهای که در آن، وضعیت ایجادشده در فاز نخست نهتنها ادامه مییابد، بلکه به سطحی گستردهتر و ساختاریتر ارتقا پیدا میکند.
قانون منع بازگشت و تثبیت ساختار نکبت
یکی از عناصر کلیدی در تحلیل رشید خالدی، تأکید بر نقش سازوکارهای حقوقی و نهادی در تثبیت پیامدهای نکبت است. در این چارچوب، صرف وقوع جابهجایی جمعیتی در سال ۱۹۴۸ کافی نبود؛ بلکه مجموعهای از اقدامات حقوقی و اداری در سالهای پس از آن، این وضعیت را به یک ساختار پایدار تبدیل کرد.
از جمله مهمترین این اقدامات، سیاستها و قوانین مربوط به «عدم بازگشت» آوارگان فلسطینی بود. در نتیجه این سیاستها، امکان بازگشت گسترده آوارگان به خانهها و سرزمینهای پیشینشان بهطور نظاممند محدود یا مسدود شد. همزمان، تخریب یا تغییر کاربری صدها شهر و روستا موجب شد که بازگشت فیزیکی نیز در بسیاری از موارد عملاً غیرممکن شود.
برآوردهای تاریخی از تخریب بیش از ۴۰۰ روستا و شهر فلسطینی در این دوره سخن میگویند؛ امری که نهتنها پیامد نظامی جنگ، بلکه بخشی از فرآیند بازآرایی جغرافیایی منطقه تلقی میشود.
از منظر تحلیلی، اهمیت این مرحله در آن است که «نکبت» از یک رویداد نظامی-سیاسی به یک ساختار حقوقی-جغرافیایی تبدیل میشود. به بیان دیگر، آنچه در فازهای اولیه بهعنوان جابهجایی جمعیتی آغاز شده بود، در این مرحله به یک وضعیت پایدار و بازتولیدشونده تبدیل میگردد؛ وضعیتی که پیامدهای آن در دهههای بعد نیز ادامه یافته است.
در مجموع، فازبندی ارائهشده توسط خالدی، امکان فهم نکبت را از یک رویداد منفرد به یک فرآیند تاریخی چندمرحلهای تبدیل میکند. این رویکرد نشان میدهد که تغییرات جمعیتی و سرزمینی سال ۱۹۴۸ نه در یک لحظه، بلکه در طی یک روند تدریجی و در دو مرحله متوالی اما مرتبط شکل گرفتهاند.
در این چارچوب، نکبت نه صرفاً نتیجه یک جنگ، بلکه حاصل تلاقی مجموعهای از فرآیندهای نظامی، سیاسی و حقوقی است که در کنار یکدیگر، ساختار جدیدی از رابطه میان جمعیت و سرزمین را در فلسطین ایجاد کردهاند؛ ساختاری که پیامدهای آن تا امروز نیز ادامه دارد.
منطق استعمار شهرک نشین و پویایی «یهودیسازی»
به مثابه سازوکار بازتولید ساختار
برای فهم تداوم تاریخی و معاصر آنچه در ادبیات سیاسی و تاریخی بهعنوان «نکبت» شناخته میشود، لازم است از تبیینهای صرفاً رویدادمحور یا جنگمحور عبور کرده و به سراغ چارچوبهای نظریای رفت که بتوانند رابطه میان قدرت، سرزمین و جمعیت را در سطح ساختاری توضیح دهند. در این میان، نظریه «استعمار شهرکنشین» (
Settler-Colonialism) یکی از مهمترین ابزارهای تحلیلی در مطالعات انتقادی معاصر است که امکان بازخوانی این پدیده را در سطحی فراتر از رخدادهای تاریخی منفرد فراهم میکند.
در تمایز بنیادین میان استعمار کلاسیک و استعمار شهرکنشین، نوع رابطه استعمارگر با سرزمین و جمعیت بومی تعیینکننده است. در الگوی استعمار کلاسیک—مانند تجربه بریتانیا در هند یا فرانسه در الجزایر—قدرت استعمارگر عمدتاً به دنبال بهرهبرداری اقتصادی از منابع، نیروی کار و ساختارهای تولیدی جامعه بومی است. در این الگو، بقای جمعیت بومی تا حد زیادی ضروری تلقی میشود، زیرا نیروی کار بومی بخشی از سازوکار بهرهکشی استعماری را تشکیل میدهد. بنابراین، هدف اصلی نه حذف جمعیت، بلکه کنترل و سازماندهی آن در چارچوب منافع قدرت استعماری است.
در مقابل، در استعمار شهرکنشین، منطق بنیادین کاملاً متفاوت است. در اینجا هدف، صرفاً کنترل یا بهرهبرداری از سرزمین نیست، بلکه «اسکان دائمی» و «جایگزینی جمعیت» در مرکز پروژه سیاسی قرار دارد. به بیان دیگر، استعمارگر در این الگو نه بهعنوان نیرویی موقت، بلکه بهعنوان جمعیتی در حال تثبیت حضور مییابد که هدف نهاییاش تصاحب زمین و بازتعریف کامل رابطه میان فضا و جمعیت است.
در این چارچوب نظری، برخی پژوهشگران از مفهومی تحت عنوان «منطق حذف» (Logic of Elimination) استفاده میکنند؛ منطقی که بر اساس آن، حضور جمعیت بومی نه بهعنوان یک نیروی کار، بلکه بهعنوان مانعی در برابر تثبیت نظم جدید سرزمینی تلقی میشود. در چنین ساختاری، هدف نهایی نه صرفاً کنترل، بلکه کاهش، جابهجایی یا حذف تدریجی یا ساختاری جمعیت بومی از فضاست، بهگونهای که امکان جایگزینی جمعیتی و بازآرایی کامل جغرافیای انسانی فراهم شود.
در این چارچوب نظری گستردهتر، آنچه در ادبیات انتقادی معاصر با عنوان «یهودیسازی» (Judaization) صورتبندی شده است، بهمثابه یکی از سازوکارهای اجرایی این منطق قابل تحلیل است. همانطور که در آثار برخی مورخان معاصر از جمله رشید خالدی نیز مورد اشاره قرار گرفته، این مفهوم به مجموعهای از سیاستها، اقدامات نهادی و روندهای حقوقی اشاره دارد که هدف آنها تغییر تدریجی ترکیب جمعیتی، مالکیت سرزمین و ساختار فضایی مناطق مختلف است.
در این چارچوب، «یهودیسازی» نه بهعنوان یک رخداد مقطعی یا سیاست محدود به یک دوره تاریخی خاص، بلکه بهعنوان یک فرآیند مستمر و بازتولیدشونده در سطح ساختارهای حکمرانی، حقوقی و شهری قابل فهم است. این فرآیند از طریق ابزارهایی مانند تغییر نظام مالکیت زمین، توسعه شهرکسازی، بازتعریف مرزهای اداری، سیاستهای شهرسازی و کنترل منابع حیاتی مانند آب و زمین عمل میکند و در نتیجه، به بازآرایی تدریجی جغرافیای انسانی منجر میشود.
در چنین الگویی، جمعیت بومی —در اینجا فلسطینیان— نه صرفاً بهعنوان یک گروه جمعیتی، بلکه بهعنوان یک مسئله سیاسی-جمعیتی در نظر گرفته میشود که باید مدیریت، کنترل یا در برخی موارد محدود شود. در ادبیات انتقادی، این وضعیت گاه تحت عنوان «تهدید دموگرافیک» صورتبندی میشود؛ مفهومی که نشان میدهد چگونه خودِ وجود جمعیت بومی میتواند در چارچوب یک منطق سیاسی خاص، بهعنوان چالشی برای پایداری نظم سرزمینی جدید تعریف شود.
نکته اساسی در این چارچوب نظری آن است که چنین فرآیندهایی به گذشته محدود نمیشوند. برعکس، ویژگی اصلی استعمار شهرکنشین در همین تداومپذیری آن است. به این معنا که سازوکارهای بازتولید نظم فضایی و جمعیتی، پس از لحظههای تاریخی کلیدی مانند ۱۹۴۸، متوقف نمیشوند، بلکه در قالبهای جدید حقوقی، اداری و امنیتی ادامه پیدا میکنند.
بنابراین، «یهودیسازی» در این خوانش، نه یک سیاست تاریخی منفصل، بلکه یکی از اشکال عینی تداوم همان منطق ساختاری است که در لحظه تاریخی نکبت ظهور یافت. این منطق، رابطه میان زمین و جمعیت را بهگونهای بازتعریف میکند که در آن، جابهجایی، محدودسازی یا بازآرایی جمعیتی، بخشی از روندی دائمی و نهادیشده تلقی میشود.
در نتیجه، چارچوب نظری استعمار شهرکنشین امکان آن را فراهم میکند که نکبت نه بهعنوان یک «اتفاق تاریخی پایانیافته»، بلکه بهعنوان یک منطق ساختاری در حال تداوم فهم شود؛ منطقی که در سطحی عمیقتر، پیوند میان گذشته تاریخی و واقعیتهای معاصر را توضیح میدهد و استمرار برخی الگوهای فضایی و جمعیتی را در بستر زمان قابل تحلیل میسازد.
«نکبت مستمر»: تبلور فاجعه در امر روزمره و بازتولید ساختاری آوارگی
یکی از مهمترین تحولات در ادبیات معاصر مطالعات فلسطین، عبور از فهم نکبت بهعنوان یک رویداد تاریخی محدود در سال ۱۹۴۸ و حرکت بهسوی درک آن بهعنوان یک فرآیند تاریخی-ساختاری در حال تداوم است. در این چارچوب، اصطلاح
«نکبت مستمر» (The Ongoing Nakba) بهعنوان مفهومی تحلیلی به کار میرود تا نشان دهد که سازوکارهای تولید آوارگی، سلب مالکیت و بازآرایی جمعیتی نه تنها در لحظه تاریخی ۱۹۴۸ متوقف نشدهاند، بلکه در اشکال نهادی، حقوقی و فضایی جدیدی بازتولید شدهاند.
در این خوانش، نکبت یک «رویداد بستهشده در گذشته» نیست، بلکه یک منطق فعال و در حال بازتولید است که از طریق ساختارهای حکمرانی، نظامهای حقوقی، سیاستهای شهری و ترتیبات امنیتی، به زندگی روزمره فلسطینیان در قرن بیستویکم نفوذ کرده است. به عبارت دیگر، آنچه در سال ۱۹۴۸ بهصورت یک دگرگونی بنیادین در جغرافیای انسانی فلسطین آغاز شد، در دهههای بعدی به اشکال پیچیدهتر و غیرمستقیمتری ادامه یافته است.
از این منظر، جنگ ۱۹۶۷ نقطه عطفی مهم در گسترش جغرافیایی این فرآیند محسوب میشود؛ زیرا پس از آن، کرانه باختری، قدس شرقی و بلندیهای جولان نیز به عرصههایی تبدیل شدند که در آنها الگوهای سلب مالکیت، کنترل فضایی و بازمهندسی جمعیتی به شکلهای نهادیتر و اداریتر بازتولید شد. این تحول نشان میدهد که نکبت نه یک واقعه محدود به یک مقطع زمانی، بلکه یک روند تاریخی با قابلیت انطباق و استمرار در شرایط سیاسی مختلف است.
۱- تغییر جغرافیای شهری و بازتولید سلب مالکیت در بستر حقوقی
یکی از بارزترین اشکال تداوم نکبت در سطح شهری و حقوقی قابل مشاهده است. در این چارچوب، تحولات در محلههایی مانند «شیخ جراح» و «سلوان» در قدس شرقی بهعنوان نمونههای عینی از سازوکارهای معاصر سلب مالکیت مورد توجه قرار میگیرند. این مناطق نشان میدهند که چگونه فرآیند جابهجایی جمعیت، که در ۱۹۴۸ عمدتاً در بستر جنگ و خشونت نظامی رخ میداد، در دوره معاصر علاوه بر آن در قالب سازوکارهای حقوقی، قضایی و اداری هم بازتولید شده است.
در این الگو، دادگاهها، قوانین مالکیت و ساختارهای اداری نقش مهمی در انتقال تدریجی املاک از ساکنان فلسطینی به دیگر گروهها ایفا میکنند. این فرآیند اغلب نه در بستر جنگ آشکار، بلکه در چارچوب رویههای قانونی و اداری انجام میشود که ظاهر آنها «قانونی» اما پیامدهایشان عمیقاً فضایی و جمعیتی است.
از منظر تحلیلی، این وضعیت نشاندهنده نوعی انتقال از «اخراج مستقیم در شرایط جنگی» به «جابجایی تدریجی در شرایط شبه صلح» است؛ تغییری که ماهیت نکبت را از یک رخداد تاریخی به یک فرآیند حقوقی-فضایی مداوم تبدیل میکند.
۲- سیستم مجوزها، کنترل حرکتی و بازتولید محدودیت فضایی
شکل دیگری از تداوم نکبت را میتوان در ساختارهای کنترل حرکت و دسترسی به فضا مشاهده کرد. در کرانه باختری، نظام گستردهای از چکپوینتها، مجوزها و محدودیتهای حرکتی شکل گرفته است که بهطور مستقیم بر زندگی روزمره فلسطینیان تأثیر میگذارد.
در این ساختار، حرکت میان شهرها و روستاها، دسترسی به زمینهای کشاورزی، یا حتی تعمیر و توسعه خانهها، در بسیاری از موارد به دریافت مجوزهای اداری وابسته است؛ مجوزهایی که اغلب با محدودیتهای پیچیده یا عدم صدور مواجه هستند. این وضعیت، نوعی «تکهتکه شدن فضایی» (spatial fragmentation) ایجاد میکند که در آن، پیوستگی جغرافیایی زندگی اجتماعی بهطور سیستماتیک مختل میشود.
در نوار غزه، این منطق به شکلی متفاوت اما همسنگ ظاهر میشود: محاصره طولانیمدت، محدودیت در جابهجایی کالا و افراد، و بحرانهای زیرساختی تکرارشونده. در اینجا نیز، نکبت نه بهعنوان یک واقعه تاریخی، بلکه بهعنوان یک وضعیت ساختاری قابل مشاهده است که در آن امکان بازتولید زندگی عادی بهشدت محدود شده است.
از منظر نظری، این اشکال کنترل فضایی نشان میدهند که چگونه منطق اولیه سلب مالکیت، بهجای توقف، به صورت نظاممند در قالب سازوکارهای امنیتی و اداری بازتولید شده است.
۳- امحای هویت، حافظه و باز مهندسی نمادین فضا
بُعد دیگری از نکبت مستمر را میتوان در سطح نمادین و فرهنگی مشاهده کرد؛ جایی که فرآیند بازتعریف فضا نه تنها در سطح فیزیکی، بلکه در سطح زبان، نامگذاری و حافظه تاریخی رخ میدهد.
یکی از جلوههای این روند، تغییر نامهای تاریخی مکانها و جایگزینی آنها با نامهای جدید است؛ فرآیندی که در آن، جغرافیای فرهنگی پیشین به تدریج در سطح نمادین بازنویسی میشود. در کنار آن، ساختارهای فیزیکی مانند دیوارهای حائل، جداسازی محلهها و تقسیمبندیهای فضایی نیز به باز تعریف تجربه زیسته جمعیت کمک میکنند.
همزمان، سیاستهای مرتبط با اقامت، تابعیت و ثبت جمعیت، به شکلگیری وضعیتهایی منجر میشود که در آن، برخی گروهها از حق سکونت پایدار در محل تولد خود محروم میشوند. این وضعیت، نشاندهنده نوعی جدایی میان «تولد»، «سکونت» و «حقوق سیاسی» است که در بسیاری از موارد، پیوستگی طبیعی میان انسان و مکان را قطع میکند.
از این منظر، امحای هویت صرفاً به معنای حذف فیزیکی نیست، بلکه شامل بازتولید ساختارهایی است که در آن حافظه جمعی، جغرافیا و زبان بهطور مستمر مورد بازتعریف قرار میگیرند. این امر موجب میشود که فضا نه فقط بهعنوان یک واقعیت جغرافیایی، بلکه بهعنوان میدان منازعه بر سر معنا و تاریخ نیز عمل کند.
جمعبندی این بخش
در مجموع، مفهوم «نکبت مستمر» چارچوبی تحلیلی ارائه میدهد که از طریق آن میتوان پیوند میان گذشته و حال را در سطحی ساختاری فهم کرد. در این چارچوب، نکبت نه یک حادثه تاریخی محدود، بلکه یک منطق فعال و باز تولید شونده است که در سطوح مختلف زندگی اجتماعی، از حقوق و سیاست گرفته تا فضا و حافظه، قابل مشاهده است.
به این ترتیب، آنچه در سال ۱۹۴۸ آغاز شد، در قالبهای جدید و پیچیدهتر در دهههای بعد ادامه یافته و در تجربه روزمره فلسطینیان بهعنوان یک وضعیت ساختاری تثبیت شده است؛ وضعیتی که در آن، تاریخ نه در گذشته، بلکه در بطن زندگی روزمره حضور دارد.
نتیجهگیری:
بازتعریف نکبت به مثابه منطق فعال تولید واقعیت
در سطحی کلانتر از روایتهای تاریخی و تحلیلهای موردی، میتوان استدلال کرد که «نکبت» نه صرفاً یک رخداد تاریخی با نقطه آغاز مشخص در سال ۱۹۴۸، بلکه نوعی منطق تاریخی-فضایی در حال تداوم است که رابطه میان قدرت، سرزمین و جمعیت را در یک چارچوب ساختاری بازتعریف کرده است. در این خوانش، ۱۹۴۸ نه لحظه پایان یک نظم پیشین، بلکه لحظه تثبیت یک الگوی جدید از سازماندهی سیاسی فضا و جمعیت است؛ الگویی که قابلیت انطباق با شرایط تاریخی متغیر را در دهههای بعد حفظ کرده است.
از این منظر، آنچه در ادبیات نظری تحت عنوان «استعمار شهرکنشین» صورتبندی میشود، باید نه بهعنوان یک وضعیت تاریخی محدود، بلکه بهمثابه یک منطق ساختاری تولید فضا فهم شود؛ منطقی که در آن، پویایی قدرت نه فقط در سطح کنترل سیاسی، بلکه در سطح بازآرایی مداوم جغرافیا، مالکیت و امکانهای زیست جمعی عمل میکند. در چنین چارچوبی، پدیدههایی که در سطح توصیفی میتوان آنها را ذیل سیاستهای مشخص یا دورههای تاریخی خاص قرار داد، در سطح تحلیلی عمیقتر، جلوههای مختلف یک منطق واحد و پایدار تلقی میشوند.
در همین راستا، مفاهیمی چون «یهودیسازی» در این تحلیل، نه بهعنوان مجموعهای از اقدامات منفرد، بلکه بهعنوان بیان نهادیِ یک عقلانیت فضایی قابل فهم هستند؛ عقلانیتی که در آن، سازماندهی جمعیت و بازتولید ساختارهای مالکیت، بهطور مداوم در قالبهای حقوقی، اداری و شهری بازآفرینی میشود. اهمیت این تحول در آن است که نشان میدهد استمرار تاریخی صرفاً از طریق تکرار مستقیم خشونت قابل توضیح نیست، بلکه از طریق نهادینه شدن اشکال غیرمستقیم، بوروکراتیک و حقوقی بازتولید میشود.
در سطح تجربه زیسته نیز، پیامد این منطق ساختاری به شکل یک وضعیت پایدار عدمثبات فضایی و وجودی ظاهر میشود؛ وضعیتی که در آن، رابطه میان فرد و مکان، همواره در معرض بازتعریف قرار دارد. به این ترتیب، آوارگی صرفاً یک وضعیت استثنایی یا تاریخی نیست، بلکه به یک امکان دائمی درون ساختار زندگی اجتماعی تبدیل میشود. این امر موجب شکلگیری نوعی همزمانی میان «حافظه تاریخی» و «تجربه روزمره» میگردد؛ بهگونهای که گذشته نه بهعنوان گذشته، بلکه بهعنوان بخشی از اکنون تجربه میشود.
بر این اساس، میتوان نتیجه گرفت که مرز میان تاریخ و حال در این بستر بهطور ساختاری مخدوش میشود. آنچه معمولاً بهعنوان «گذشته» صورتبندی میشود، در واقع در قالب نهادها، سیاستها و ساختارهای فضایی، در زمان حال استمرار یافته و بازتولید میشود. از این جهت، فهم وضعیت فلسطین مستلزم عبور از تفکیکهای خطی میان گذشته و اکنون و حرکت بهسوی درکی ساختاری از تداوم تاریخی است.
در نهایت، نکته مرکزی این تحلیل آن است که «نکبت» را باید نه بهعنوان یک رویداد پایانیافته یا صرفاً یک حافظه تاریخی، بلکه بهعنوان یک منطق فعال تولید واقعیت اجتماعی و فضایی در نظر گرفت؛ منطقی که در آن، رابطه میان انسان، سرزمین و قدرت بهطور مداوم بازتعریف میشود و همین بازتعریف مستمر، پیوند میان تاریخ و زندگی روزمره را برقرار نگه میدارد.
سیاوش قائنی
۲۵ اردیبهشت ۱۴۰۵
