در کشمکش میان پاپ و رئیسجمهور ایالات متحده، موضوع بر سر جنگ و صلح است؛ اما همچنین بر سر هستهٔ ایمان.
شگفتانگیزترین مناقشهٔ سیاست جهانی امروز میان دو مردی درگرفته است که ابزارهای قدرتشان نمیتوانست متفاوتتر از این باشد. یکی بیش از ۱٫۳ میلیون سرباز با پیشرفتهترین سامانههای تسلیحاتی در اختیار دارد، دیگری ۱۳۵ نگهبان سوئیسی با شلوارهای پفدار که به نیزههای بلند مسلحاند. با این حال، اینکه چه کسی در این رویارویی پیروز میشود، به شمار لشکرهای در دسترس بستگی ندارد.
میان لئو چهاردهم، نخستین پاپ آمریکایی، و رئیسجمهور ایالات متحده، ترامپ، نزاعی در حال تشدید است که به مسائل بنیادین مربوط میشود: اخلاق سیاسی، حقیقت و دروغ، جنگ و صلح، و نقش دین.
از زمان پاپ لهستانی ژان پل دوم، که در دوران جنگ سرد در برابر کمونیسم در کشورش ایستاد (و به سقوط آن کمک کرد)، دیگر چنین رویارویی پیامدآوری میان قدرت معنوی و قدرت دنیوی رخ نداده است.
پاپ لئو، که با نام رابرت فرانسیس پرووست در شیکاگو متولد شده، از آغاز دوران پاپی خود آشکارا با ترامپ و جنبش «ماگا» درگیر شده است. او سال گذشته رفتار غیرانسانی مأموران ادارهٔ مهاجرت با مهاجران را مورد انتقاد قرار داد. او نخبگان فناوری و فرهنگ دروغ آنان را نکوهش میکند؛ فرهنگی که در آن «الگوریتمها در دست عدهای معدود» باعث شدهاند که «دیگر نتوان میان واقعیت و خیال تمایز قائل شد». در ماه ژانویه، پاپ «اشتیاق فزاینده به جنگ» را محکوم کرد. در پی آن، پنتاگون نمایندهٔ واتیکان را برای گفتگو فراخواند—اقدامی بهطور غیرمعمول تهاجمی.
پاپ لئو میگوید جنگ فقط در نهایت اضطرار مجاز است، نه اینکه جهان را به آتش بکشد.
اما چنین اقدامات ارعابآمیزی پاپ لئو را به عقب نمیراند، بلکه او را برمیانگیزد. انتقاد او از جنگهای ترامپ هرچه تندتر میشود: حملهٔ آمریکا و اسرائیل به ایران را «ننگ» و «فاجعهای در ابعادی عظیم» خواند. تهدید ترامپ به نابودی «تمدن» ایران را «غیرقابل قبول» دانست و خواستار راهحلی دیپلماتیک شد. همانند کلیسای کاتولیک، این پاپ نیز صلحطلب مطلق نیست. نظریهای دربارهٔ «جنگ عادلانه» وجود دارد که به آگوستین قدیس، بنیانگذار نظمی که پاپ لئو به آن تعلق دارد، بازمیگردد. بر اساس این نظریه، جنگ بهعنوان آخرین راهحل مجاز است—نه فقط برای دفاع—به شرط آنکه موفقیت آن محتمل باشد، ابزارهای بهکاررفته متناسب باشند و راه دیگری وجود نداشته باشد. انتقاد واتیکان از جنگ با ایران نیز در همین سنت قرار دارد: حملهٔ پیشدستانه ضرورتی نداشت، زیرا برنامهٔ هستهای ایران پیش از جنگ مهار شده بود (به گفتهٔ خود ترامپ حتی «نابود شده بود»). بهزعم واتیکان، توسل آسانگیرانه به جنگهای پیشگیرانه به معنای «به آتش کشیدن سراسر جهان» است. واکنش ترامپ—که در نهایت به انتشار تصویری عجیب از خود در هیئت مسیح انجامید—نشان داد که پاپ ضربهای مؤثر وارد کرده است. البته لئو چهاردهم نیز در مسائل سیاسی مصون از خطا نیست: او میبایست تهدیدهای نابودکننده علیه اسرائیل و نقض حقوق بینالملل از سوی رژیم تهران را نیز یادآوری میکرد. این نکته چیزی از اعتبار انتقاد او از جنگ نمیکاست.
اما آنچه برای این پاپ در نزاع با دولت ترامپ مطرح است، بنیادیتر از اینهاست. واتیکان در برابر آنچه «ملیگرایی مسیحی» نامیده میشود—جریانی انجیلی و فوقراست که افرادی چون پیت هگست، بهاصطلاح «وزیر جنگ»، به آن گرایش دارند—موضع گرفته است. هگست، که خالکوبی شعار جنگهای صلیبی «Deus vult» («خدا چنین میخواهد») را بر بدن دارد، علناً دعا کرده است که «هر گلولهای به هدف خود بخورد». او خواستار آن شده که خداوند به سربازان «نیرویی قاهر علیه کسانی که شایستهٔ هیچ رحمی نیستند» عطا کند. پاپ در عید پاک در برابر این دیدگاه گفت که هیچکس نباید از خدا برای توجیه جنگ استفاده کند. خدا دعاهای کسانی را که «دستشان به خون آلوده است» نمیشنود. از نظر پاپ، این همان درس واقعی جنگهای مذهبی است—جنگهایی که زمانی پیشینیان خود او نیز به آن فراخوانده بودند. جملهٔ کلیدی لئو چهاردهم در این رویارویی را او بهطور گذرا به یک خبرنگار گفت: «من از دولت ترامپ نمیترسم.» بسیاری از دیگران اما میترسند: کنگره، حزب جمهوریخواه، شرکای اروپایی—همه در برابر ترامپِ سرمست از قدرت دچار تزلزلاند. و بدینگونه او همچنان پیش میرود.
در اینجا، با وجود همهٔ خطاهایش، نوعی نیروی اخلاقی در کلیسا آشکار میشود: کلیسا فضایی است که در آن قدرت دنیوی به مرزهای خود میرسد. حتی ندانمگرایان و بیخدایان نیز باید بابت آن سپاسگزار باشند.
از شمارهٔ ۱۷/۲۰۲۶ نشریهٔ «دی سایت»
