در ۸ مارس روز جهانی زن است. در اینجا توضیح میدهیم که چرا چنین روزی وجود دارد و زنان در سراسر جهان برای بهرسمیت شناخته شدن خود چه تلاشهایی انجام دادهاند.
زنان در سراسر جهان
زنان در طول تاریخ بشر با سرکوب و تبعیضهای فراوانی روبهرو بودهاند. حتی امروز نیز در برخی کشورها حقوقی متفاوت از مردان دارند؛ بهویژه در کشورهایی که دین نقش بزرگی در ساختار اجتماعی دارد. در برخی نقاط، زنان همچنان بهعنوان دارایی مرد تلقی میشوند و حتی در اماکن عمومی مجبورند با پوششهایی مانند روسری یا حجاب خود را بپوشانند. تنها همسرشان اجازه دارد آنان را بدون پوشش ببیند.
حتی در آلمان نیز تا چند دهه پیش، زنان اجازه نداشتند بدون همراهی شوهر خود رانندگی کنند، رأی بدهند یا حتی کار کنند. حقوق انسانی و شهروندی در گذشته بر پایهٔ درکی متفاوت از جامعه و نقشهای جنسیتی نوشته شده بود: زنان باید از خانواده و خانه مراقبت میکردند، در حالی که مردان کار میکردند. در عرصهٔ سیاست نیز زنان عملاً هیچ نقشی نداشتند. برای رسیدن به برابریای که امروز در آلمان میشناسیم، زنان ناچار بودند مبارزه کنند.
این مبارزه برای گسترش حقوق زنان سالها پیش آغاز شد؛ در اوایل قرن هجدهم در ایالات متحده و فرانسه. افرادی که خواهان برخورد برابر میان زنان و مردان بودند «مدافعان حقوق زنان» نامیده میشدند؛ اصطلاحی که هنوز هم به کار میرود. از سوی دیگر، اصطلاح «زن رهاشده یا رهایییافته» تصویری آرمانی از زنی را توصیف میکرد که بدون محدودیت در جامعه حضور دارد؛ اما چنین زنی در واقعیت بهندرت وجود داشت.
جنبش زنان در آلمان
در ۲۰۰ سال گذشته تغییرات زیادی رخ داده است، از جمله در آلمان. یکی از رویدادهای مهم تأسیس «اتحادیه انجمنهای زنان آلمان» در سال ۱۸۹۴ بود که حدود نیم میلیون عضو، اعم از زن و مرد، داشت. در زمان تأسیس، خواستهٔ اصلی آنان محدود به حق آموزش و مطالبات سیاسی زنان بود. اینکه «او» (زن) در خانه بماند و «او» (مرد) کار کند، هنوز برای بسیاری مسئلهای محسوب نمیشد.
بحث درباره تقسیم کار و نقشهای زن و مرد تازه پس از سال ۱۹۰۰ جدی شد. پیشگامانی مانند هدویگ بوم (۱۸۳۳–۱۹۱۹) پیشتر این مسئله را مطرح کرده بودند، اما نتوانستند در برابر اکثریت سنتگرا به موفقیت برسند.
نخستین روز جهانی زن
یکی از نقاط عطف تاریخ جنبش زنان را کلارا تسِتکین (۱۸۵۷–۱۹۳۳) رقم زد. او نخستین مجله زنان آلمان با نام «برابری» را منتشر کرد که اولین بار در سال ۱۸۹۲ منتشر شد. بیست سال بعد نیز او پیشنهاد کرد روزی بینالمللی برای زنان در آلمان برگزار شود. او از روز یادبود مشابهی در ایالات متحده الهام گرفته بود. در آن زمان، جنبش زنان به موضوعی گسترده در جامعه تبدیل شده بود.
فعالان سیاسی حقوق زنان تلاش کردند استقلال زنان را تقویت کنند. به همین دلیل در سال ۱۹۱۱ نخستین روز جهانی زن در آلمان، اتریش و سوئیس توجه زیادی جلب کرد. سه سال بعد، محکومیت فعال سیاسی روزا لوکزامبورگ (۱۸۷۱–۱۹۱۹) به دلیل مشارکت در مباحث سیاسی، معنای این روز را گستردهتر کرد: این روز دیگر تنها تجمعی برای حقوق زنان نبود، بلکه به نمادی برای صلح نیز تبدیل شد. از آن زمان نام امروزی آن یعنی «روز سازمان ملل برای حقوق زنان و صلح جهانی» شکل گرفت.
جنبش تازه
اما از سال ۱۹۳۳ و با روی کار آمدن ناسیونالسوسیالیسم، پیشرفتهای جنبش زنان متوقف شد. همه سازمانهای زنان منحل شدند و حق رأی زنان نیز لغو گردید. ایدئولوژی حاکم دوباره زنان را به نقش مادر و همسر مطیع محدود کرد. دستاوردهای پیشین مبارزه برای حقوق زنان از میان رفت.
با این حال زنان همچنان مجبور به کار بودند، زیرا مردان به عنوان سرباز در جنگ حضور داشتند و کشور با کمبود نیروی کار روبهرو بود. پس از جنگ جهانی دوم نیز این وضعیت تغییر نکرد. برعکس، «زنان آواربردار» (Trümmerfrauen) با کارهای بسیار سخت در بازسازی کشور نقش مهمی ایفا کردند. اعتمادبهنفس تازهای که از این تجربه به دست آوردند، آنان را تشویق کرد انجمنهای جدیدی تشکیل دهند و دوباره در سیاست مشارکت کنند. سرانجام در سال ۱۹۴۹ در قانون اساسی جمهوری فدرال آلمان اعلام شد: «مردان و زنان برابرند».
پس از تقسیم آلمان به شرق و غرب در سال ۱۹۴۹، جنبش زنان مسیرهای متفاوتی پیدا کرد. در آلمان شرقی (DDR) حضور زنان در کار امری عادی بود، اما در آلمان غربی (BRD) چنین نبود. در بسیاری از امور هنوز مردان باید برای همسران خود تصمیم میگرفتند. زنان بار دیگر خواهان آزادی شدند و کمپینهای تازهای آغاز کردند. در دهه ۱۹۶۰ معرفی قرص ضدبارداری در آمریکا نیز انگیزهای برای این جنبش شد.
در سال ۱۹۶۸ زنان آلمانی نیز جنبش جدیدی را آغاز کردند. «شورای اقدام برای رهایی زنان» و «شورای زنان» شکل گرفتند. بهویژه آلیس شوارتسر (متولد ۱۹۴۲) توانست هزاران زن را جذب کند؛ زمانی که در سال ۱۹۷۱ با همکاری مجله «اشترن» موضوعی مهم از جنبش زنان را مطرح کرد. عنوان مقاله روی جلد چنین بود: «من سقط جنین کردهام».
مادهٔ ۲۱۸ قانون که سقط جنین در صورت بارداری ناخواسته را بهشدت ممنوع میکرد و حتی گاه با مجازات مرگ همراه میساخت، پیش از آن نیز اعتراضهای گستردهای برانگیخته بود. زنان اکنون حق تصمیمگیری درباره بدن خود را مطالبه میکردند. کارزار شوارتسر و مجلهٔ زنان «اما» که از آن زمان منتشر میشود، به آنان پشتیبانی و راهنمایی میداد. پس از آن زنان بیشتری به این جنبش پیوستند و اعتراضها و راهپیماییهای بزرگی در شهرهای مهم آلمان برگزار شد.
جنبش زنان در سطح بینالمللی نیز گسترش یافت. در آمریکا و آلمان مجلات مستقل زنان منتشر شد و انجمنهای جدیدی شکل گرفت. زنان اعتمادبهنفس و شجاعت بیشتری پیدا کردند و تا امروز نیز به این موضع پایبند ماندهاند.
زنان امروز
با این حال حتی امروز نیز دلایل زیادی برای ادامهٔ مبارزه وجود دارد. هرچند در آلمان و بسیاری از کشورهای پیشرفته زنان به دستاوردهای مهمی رسیدهاند، اما بیعدالتی و تبعیض همچنان در زندگی روزمره آنان دیده میشود. بهویژه در محیط کار، فعالان حقوق زنان با جدیت برای برابری تلاش میکنند. آنان خواهان فرصتهای برابر در همه عرصههای زندگی هستند؛ از جمله در مدیریتهای عالی و مشاغلی که سنتاً مردانه تلقی میشوند.
در برخی کشورهای دیگر وضعیت حتی نگرانکنندهتر است. در بعضی مناطق، جنبش زنان هنوز در مراحل اولیه قرار دارد. به همین دلیل روز جهانی زن نهتنها یادآور موفقیتهای گذشته در کشورهای پیشرفته است، بلکه توجه را به چنین کشورهایی نیز جلب میکند. در بسیاری از کشورهای آفریقایی و آسیایی، زنان هنوز تحت سلطه مردان هستند. تصمیمها تنها توسط مردان گرفته میشود و زنان اغلب اجازه داشتن حقوق یا حتی بیان نظر خود را ندارند.
با این حال کشورهایی مانند ترکیه امیدبخشاند؛ جایی که در سالهای اخیر برداشت مدرنتری از نقش زنان در حال گسترش است. جنبش زنان در آنجا فعال است و همچنان پیش میرود.
بنابراین روز جهانی زن به عنوان روزی یادبود ایجاد شده است تا دستاوردهای گذشته را زنده نگه دارد، اهداف جنبش زنان را معرفی کند و آنها را در سطح جهانی دوباره مطرح سازد. جهان نیازمند درکی تازه از نقش زنان است؛ درکی شبیه آنچه در آلمان، آمریکا و بسیاری از کشورهای اروپایی تا حد زیادی شکل گرفته است، تا در آیندهای نزدیک زنان و مردان در سراسر جهان از حقوق برابر برخوردار شوند.
به نقل از مجله GEO
