سیاسیترین فیلم بخش رقابتی هفتاد و ششمین دورهی جشنوارهی سینمایی برلین، مهمترین جایزهی این فستیوال را از آن خود کرد: "نامههای زرد" ساخته ایلکر چاتاک، فیلمساز ترکتبار آلمانی. این فیلم به زندگی یک زوج هنرمند تئاتر در ترکیه میپردازد که به دلیل اعمال سانسور دولتی از ادامهی کار محروم میشوند و در بزنگاه سرنوشتسازِ انتخابِ میانِ تعهد اجتماعی و تن دادن به فشارهای امنیتی و معیشتی، قرار میگیرند. ایلکر چاتاک که در برلین به دنیا آمده، با طرح این موضوع در فیلم به خطر کمرنگ شدن موازین دموکراتیک در جهان سیاسی امروز اشاره میکند. این کارگردان اغلب در فیلمهای خود موضوع مسئولیت فرد در برابر اجتماع را دستمایه قرار میدهد. فیلم «اتاق آموزگاران» او که در سال ۲۰۲۳ جوایز متعدد سینمای آلمان را به دست آورد، نامزد این کشور در بخش «فیلم غیرانگلیسی زبان» اسکار در سال ۲۰۲۴ بود.
نبرد قدرت با ابزار مذهب
یکی دیگر از فیلمهای ساخت ترکیه در برلینالهی این دوره به نام "رستگاری"، جایزهی بزرگ هیأت داوران را به دست آورد. کارگردان این فیلم امین آلپر، فیلمساز و تاریخدان ترک، در سال ۲۰۱۲ نیز در جشنوارهی برلین حضور داشت و موفق به دریافت جایزه کالیگاری شد. او در "رستگاری" به نقش مذهب در دستیابی به قدرت و حفظ آن در جوامع بسته میپردازد: مسعود، شخصیت اصلی فیلم، یکی از افراد تبعیدشده از قبیلهای است که در ناحیهای کوهستانی زندگی میکنند. آلپر داستان بازگشت و مبارزه او با رییس قبیله که برادرش است، را به تصویر میکشد. طبیعت وحشی منطقه با صخرههای سنگی، غارهای مرموز و دشتهای بیکران، در بازتصویری مضمون فیلم، نقشی تعیینکننده بازی میکنند.
نگاههای متفاوت و جوایز
حضور طبیعت و چشماندازهای مسحورکنندهی آن در فیلم "ملکه در ساحل دریا" ساخته لنس هامر، فیلمساز آمریکایی، نیز نمادین و القاکنندهی بخشی از مضامین آن چون عشق، دوستی و روابط انسانی میان دو نسل است. داستان فیلم پیرامون زنی مسن که به بیماری آلزهایمر مبتلاست، میچرخد. این موضوع که آخرین روزهای زندگی این زن از نظر عاطفی و ارضای نیازهای روزمره و جنسی او چگونه باید شکل بگیرد، مورد اختلاف میان دختر و مردی است که سالها با او زندگی کرده است. هنگامی که قانون و نهادهای اجرایی پا به میدان میگذارند تا در این باره داوری کنند، کشمکش شکل پیچیدهتری به خود میگیرد. ...
هنرپیشگان بریتانیایی، تام کورتنای و آنا کالدر مارشال که در "ملکه در ساحل دریا"، نقش مادر و شریک زندگی او را به عهده دارند، جایزهی خرس نقرهای برای بهترین بازیگر نقش مکمل را به طور مشترک به دست آوردند.
در این راستا بسیاری از منقدان پس از اکران فیلم یادشده، ژولیت بینوش، هنرپیشه برجستهی فرانسوی (دختر بیمار) را نامزد دریافت خرس نقرهای برای بهترین بازیگر نقش اول ارزیابی کردند. این جایزه ولی به ساندرا هولر، هنرپیشه موفق آلمانی برای درخشش در فیلم "رُز" ساخته کارگردان اتریشی مارکوس شلاینتسر اهدا شد. نام او هم در فهرست نامزدهای منقدان برای دریافت خرس نقرهای قرار داشت. بینوش در مصاحبهای که پیش از برگزاری مراسم اهدای جوایز انجام شده بود، در پاسخ خبرنگاری که به این رقابت اشاره کرد، گفت: «باختن در برابر ساندرا هولر، شکست نیست. برای هیچ کس.»
درخشش در یک اثر مینیمالیستی
هولر در درام تاریخی "رُز" نقش یک سرباز ساده را ایفا میکند که پس از جنگ سیساله در قرن هفدهم با هویت جعلی مردانه، به عنوان وارث یک مزرعه متروکه به روستایی دورافتاده بازمیگردد و میکوشد زندگی جدیدی را آغاز کند. او برای همپیوندشدن با جامعهی بسته و خشن دهکده که هنوز با کابوس جنگ دست به گریبان است، به ازدواج با دختری روستایی (با بازی کارو براون) هم تن در میدهد، با این حال شک و بدگمانی اهالی ده برطرف نمیشود و عرصه را بر رُز و همسرش تنگ میکند. مارکوس شلاینتسر، این اثر مینیمالیستی را به صورت سیاه و سفید به تصویر کشیده است. این دومین بار است که ساندرا هولر خرس نقرهای بهترین بازیگر نقش اول برلیناله را بهدست آورده است. نخستین بار، در سال ۲۰۰۶ برای بازی در فیلم «مرثیه» بود. هولر در سال ۲۰۲۴ نامزد دریافت اسکار برای بازی در فیلم فرانسوی «آناتومی یک سقوط» ساخته ژوستین تریه هم شد.
عشق شورشگر
در میان جوایز گوناگونی که برلیناله برای تحسین فعالیتهای سینمایی دستاندرکاران جهانی فیلم اهدا میکند، «جایزه خرس نقرهای برای بهترین اثر هنری» جایگاه ویژهای دارد. این جایزه به فیلمهای بلند با گرایش به بیان تصویری نوآورانه و غیرمتعارف تعلق میگیرد. امسال کارگردانان آمریکایی، آنا فیچ و بانکر وایت برای فیلم ۷۸ دقیقهای "یوـ عشق، یک پرنده شورشگر است" ، این جایزه را از آن خود کردند. داستان فیلم به دوستی میان آنا فیچ و یک هنرمند ناموفق ایتالیایی به نام «یولاندا» که با هم نزدیک به ۵۰ سال اختلاف سن دارند، برمیگردد. در این اثر مستند که با استفاده از عناصر تئاتر عروسکی برای بازسازی خانه و طبیعت محل زندگی «یو» ساخته شده، ماجراهای پر فراز و نشیب زندگی این زن با دوربین ثبت میشود. این نخستین فیلم بلند آنا فیچ است که در رشتهی حشرهشناسی تحصیل کرده و از عناصر دنیای حشرات برای تصویر تجربههای «یو» نیز بهره برده است.
کارگردان ـ کنشگر فلسطینی
در این دوره، جایزه «بهترین فیلم نخست یک کارگردان» که در بخش «چشماندازهای» برلیناله اهدا میشود، به عبدالله الخطیب و فیلم او "وقایعنگاری یک محاصره" رسید. کارگردان در این فیلم تجربهی زیسته خود را از محاصره اردوگاه یرموک در دمشق از زاویهی دید یکی از ساکنان این اردوگاه ثبت میکند. دوربین به جای تمرکز بر خطر و تهدید و خشونت، زندگی عادی مردمی را به تصویر میکشد که زیر فشار گرسنگی، بمباران و کمبود دارو تلاش میکنند، موازین انسانی و پیوندهای اجتماعی خود را حفظ کنند. عبدالله الخطیب، هنگام دریافت جایزهی خود در در شامگاه ۲۱ فوریه در کاخ برلیناله، بیانیهی انتقادی شدیدی را روخوانی کرد و با دادن شعار «آزادی فلسطین حق مردم است» دولت آلمان را «همدست اسراییل در نسلکشی فلسطینیها» خواند. او گفت: «ما به یاد خواهیم آورد چه کسانی در کنار ما بودند و چه کسانی نبودند.» وزیر حفظ محیط زیست آلمان که در مراسم حضور داشت، در واکنش به این برداشت یک جانبه، جلسه را ترک کرد.
پیش از آن ماری-رز اوستا، سینماگر لبنانی، که خرس طلایی بهترین فیلم کوتاه برای «روزی کودکی» به او تعلق گرفت، بمبارانهای اسرائیل را محکوم کرده بود.
بخش «چشماندازها» دو سال پیش به ابتکار تریشا توتل ایجاد شد.
فیلمهای ایرانی
در میان دو فیلم بلند و دو فیلم کوتاهی که در جشنوارهی امسال به نمایش درآمدند، تنها فیلم ۱۹ دقیقهای «خاطرات پنجره»، ساخته مهرانه سلیمیان و امیر پاکپرور از آمریکا و ایران در بخش «نسلها + ۱۴» توانست نظر هیات داوران این بخش از مسابقه را جلب کند و جایزهی خرس بلوری برای بهترین فیلم کوتاه را در این قسمت از آن خود سازد. در بیانیهی داوران، دلیل گزینش این فیلم که ترکیبی از کلیپهای منتشرشده در اینترنت دربارهی درگیریهای تظاهرکنندگان و نیروهای امنیتی سرکوبگر جمهوری اسلامی در جریان خیزش «زن،زندگی، آزادی» است، چنین آمده است: «این فیلم کوتاه با خشونت خام و زیبایی ظریف خود ما را تحت تأثیر قرار میدهد و به شیوهای موثر و شخصی، تأثیر ماندگاری بر ما میگذارد. این کار با سبک مستندگونهی مؤثر خود، مدتها پس از پایان آن ما را به تأمل وا میدارد و امید برمیانگیزد.»
فراز شریعت، فیلمساز ایرانیتبار آلمانی، نیز با اثر جدید خود «امنیت کشور»، به فستیوال دعوت شده بود و جایزه تماشاگران برای بهترین فیلم در بخش پانوراما را دریافت کرد. این جایزه به طور مشترک به کارگردانان مستند «رد پا» ساخته الیسا کووالینکو و ماریسیا نیکیتیوک (محصول مشترک اوکراین و لهستان) اهدا شد. شریعت در «امنیت کشور»، به شرایط مهاجران در آلمان و خشونت علیه آنان در این کشور میپردازد. نخستین فیلم بلند او با عنوان «آینده ۳» داستان زندگی دو پناهجوی ایرانی در یکی از «اقامتگاههای پناهندگان» آلمان و رابطهی آنان با یک جوان «خاطی» را دستمایه قرار داده است که به جای زندان به «خدمت در یک نهاد اجتماعی» محکوم شده است. این فیلم در سال ۲۰۱۹، به عنوان بهترین فیلم آلمانی در بخش رقابتی «استعدادهای جدید کارگردانی» انتخاب شد.
مسایل ایران در برلیناله ۲۰۲۶
با این که در بخش رقابتی برلینالهی این دوره فیلمی از ایران حضور نداشت، با این حال دو سینماگر معترض این کشور که در برلین بسر میبرند، خبرساز شدند: جعفر پناهی و محمد رسولاف. این دو قرار بود روز بیستم فوریه در «خانه جشنهای برلین» جوایز خرس طلایی خود را که سالها پیش به آنها اهدا شده بود، ولی به دلیل ممنوعیت خروج از ایران از وصول آنها محروم مانده بودند، از دست تریشا توتل، مدیر برلیناله، دریافت کنند. اجرای این برنامه ولی به درخواست هر دو کارگردان به دلیل «شرایط حساس و متاثرکنندهی حاکم بر ایران» به فرصتی دیگر موکول شد. پناهی در این جلسه به تنهایی شرکت کرد و پس از شرح چگونگی موج جدید ناآرامیها و سرکوب بیرحمانهی آن از سوی ماموران امنیتی جمهوری اسلامی، در بارهی فیلم و کارگردانی گفت که سینماگران در جهان دو دسته هستند: «۹۵ درصد آنها به سلیقهی تماشاگران فیلم میسازند و ۵ درصد باقیمانده، از قوانین خودشان پیروی میکنند.» او یادآور شد که «خیلی زود» از دوران دانشجویی میدانسته که به کدام یک از این دو گروه تعلق دارد: «من یک سینماگر اجتماعی هستم. من در بارهی انسانیت حرف میزنم و این به مذاق رژیم خوش نمیآید.» پناهی همچنین گفت که پس از برگزاری مراسم اسکار ۲۰۲۶ به ایران برمیگردد.
بحثهای سیاسی فراتر از فیلمها
برلینالهی امسال به عنوان جشنوارهی سیاسی، یکی از جنجالیترین دورههای خود را پشت سر گذاشت. اغلب بحثها پیرامون جنگ اسراییل در نوار غزه میچرخید. ویم وندرس، رئیس هیات داوران، پیش از گشایش فستیوال در یک کنفرانس رسانهای تأکید کرد که سینماگران باید به عنوان «وزنهی تعادل در برابر سیاست» عمل کنند و کار سیاستمداران را به آنها واگذارند. این گفتهها انتقادات شدیدی را به همراه داشت. از جمله آرونداتی روی، نویسنده پرآوازهی هندی، از حضور در مراسم نمایش نسخهی مرمتشدهی فیلمش با عنوان «کدام آنی به آنها میدهد/ ۱۹۸۹» خودداری کرد. این برندهی جایزهی بوکر و کنشگر بانفوذ گفت: «شنیدن اینکه گفته میشود هنر نباید سیاسی باشد، حیرتآور است. این روشی برای بستن باب گفتوگو درباره یک جنایت علیه بشریت است، آن هم در حالی که این جنایت در برابر چشمان ما و بهصورت زنده در حال وقوع است؛ زمانی که هنرمندان، نویسندگان و فیلمسازان باید از هر توان خود برای متوقف کردن آن استفاده کنند.» پس از آن، حدود ۸۰ سینماگر و هنرمند در نامهای سرگشاده، برلیناله را به عدم موضعگیری در مورد جنگ غزه متهم کردند. این نامه که ابتدا در مجلهی فیلم «ورایتی» منتشر شد، از جمله از سوی بازیگران تحسینشدهای مانند تیلدا سوینتون، خاویر باردم و هنرمند عکاس، نان گلدین امضا شده است. آنها نوشتهاند که از «سکوت نهادینهشدهی برلیناله در مورد نسلکشی فلسطینیان» شوکه شدهاند.
برخی از روزنامهنگاران و خبرنگاران حاضر در جشنواره، به جای بحث و تبادل نظر در مورد جنبههای هنری و زیباییشناسانهی این و آن اثر، در کنفرانسهای رسانهای در بارهی فیلمهای به نمایش درآمده، موضوع «جنگ در نوار غزه» را پیش میکشیدند و از کارگردانان و بازیگران میخواستند که موضع و نظر خود را در این باره ابراز کنند. طرح این پرسشها در سالن کنفرانس، اغلب با اعتراض دیگر روزنامهنگاران روبرو میشد و شمار زیادی از دستاندرکاران سینما، از دادن پاسخ روشن خودداری میکردند. هیام عباس، بازیگر توانای فلسطینی ـ اسراییلی، که به خاطر نمایش دو فیلمی که در آنها بازی کرده بود، در برلیناله حضور داشت، در گفتوگویی رسانهای نخواست در بارهی نظر بحثبرانگیز ویم وندرز، رییس هیات داوران بخش رقابتی برلیناله، ابراز عقیده کند، ولی تاکید کرد: «هنر سیاسی است؛ چون تمام زندگی ما سیاسی است.»
تریشا توتل پس از اهدای تمام جوایز به هنرمندان در پایان مراسم اختتامیه، از جمله در بارهی انتقادهای سینماگران گفت: «انتقاد بخشی از دموکراسی است. اختلاف نظر هم همینطور. ما به افرادی که آزادانه صحبت میکنند احترام میگذاریم، حتی زمانی که با هر ادعایی که در مورد ما مطرح میشود، موافق نیستیم.»
مراسم اهدای جوایز هفتاد و ششمین دورهی جشنوارهی سینمایی برلین، شامگاه شنبه ۲۱ فوریه ۲۰۲۶ در کاخ برلیناله در پایتخت آلمان برگزار شد.
