اتحادیه آفریقا از سازمان ملل متحد خواسته است که بردهداری ترانسآتلانتیک را بهعنوان شدیدترین جنایت علیه بشریت به رسمیت بشناسد. رئیسجمهور غنا، جان درامانی ماهاما، این ابتکار را پیش میبرد – اما این پیشنهاد تا چه حد پایدار و عملی است؟
رئیسجمهور غنا میخواهد پیشنهادی را که توسط ۴۰ کشور عضو اتحادیه آفریقا (AU) حمایت میشود، در ماه مارس در سازمان ملل متحد مطرح کند. او به پایه حقوقی محکم و «تعهد اخلاقی غیرقابل انکار» اشاره میکند. ماهاما در حاشیه اجلاس اتحادیه آفریقا در آدیسآبابا هفته گذشته گفت که این قطعنامه تنها یک گام ابتدایی است. به گفته او، با حمایت گسترده اتحادیه آفریقا، بالاخره باید حقیقت تاریخی درباره بردهداری ترانسآتلانتیک بهعنوان شدیدترین جنایت علیه بشریت به رسمیت شناخته شود.
تجارت برده: تراژدی تاریخ بشر
تاریخنگاران اتفاق نظر دارند: تجارت برده بین قرن ۱۵ تا ۱۹ – جابجایی میلیونها انسان از آفریقا به آمریکای شمالی، مرکزی و جنوبی – یکی از بزرگترین تراژدیهای تاریخ بشر بوده است. برآوردها نشان میدهد که طی حدود ۴۰۰ سال بیش از ۱۵ میلیون مرد، زن و کودک به زور جابهجا شدهاند. برخی منابع تعداد قربانیان را بین ۱۲ تا ۱۲٫۸ میلیون نفر اعلام میکنند. تقریباً ۱۰٫۷ میلیون نفر از آنها زنده به آمریکا رسیدند؛ بین ۱٫۵ تا ۲ میلیون نفر در مسیر جان باختند.
ماهاما در آدیسآبابا یاد کسانی را زنده کرد که از کشتیها پریدند و مرگ را بر زندگی ترجیح دادند، یا بیمار و ضعیف بودند و به دریا انداخته شدند.
اعتبار تاریخی و حقوقی
کوجو آسانته، کارشناس حقوق بشر غنا از مرکز توسعه دموکراتیک غنا (CDD-Ghana)، این اقدام را ابتکاری با «اعتبار تاریخی و حقوقی» میداند. او در مصاحبه با DW تأکید کرد که تجارت برده ترانسآتلانتیک کشورهای درگیر را بهطور عمیق تحت تأثیر قرار داده و پیامدهای آن تا امروز ادامه دارد.
دولتها سالهاست برای به رسمیت شناخته شدن این جنایت و دستکم دریافت عذرخواهی از خاطیان تلاش میکنند. برای برخی حکومتها، این یک مبارزه سیاسی چند دههای بوده است.
در غنا نیز این موضوع مدتی طولانی در دستور کار بوده است. آسانته یادآوری میکند که ماهاما نخستین رئیسجمهوری نیست که از درخواست غرامت حمایت میکند؛ پیشینیان او، از جمله نانا آکوفو-آدو، نیز چنین کردهاند.
گام بعدی: درخواست غرامت؟
اتحادیه آفریقا سال ۲۰۲۵ را «سال عدالت برای آفریقاییها از طریق غرامت» اعلام کرده بود. طبق قطعنامه، غرامت باید بهعنوان ابزاری آیندهنگر و مرتبط با توسعه در نظر گرفته شود.
ماهاما اما روشن کرد که در این مرحله موضوع پول و مبالغ مشخص نیست، بلکه هدف اصلی به رسمیت شناختن حقیقت تاریخی است. مسائل مالی در زمان مناسب مورد بحث قرار خواهند گرفت.
بررسی و مقاومت غرب
آسانته همچنین به ظهور مخالفتهایی اشاره میکند، بهویژه در میان جریانهای بسیار محافظهکار در ایالات متحده. در چارچوب سیاست امنیت ملی در دوره دونالد ترامپ استدلال میشود که مردم نمیخواهند برای اعمال پیشینیان خود مسئول شناخته شوند.
بنابراین، تجارت برده ترانسآتلانتیک یک موضوع سیاسی حساس و بحثبرانگیز است، بهویژه برای کشورهایی که اقتصادی از بردهداری و استعمار سود بردهاند.
دیدگاه جامعه مدنی
آسانته میگوید که بهویژه جوانان از این ابتکار حمایت میکنند. اگرچه برای بسیاری از آنها موضوع هنوز انتزاعی است، اما بهویژه جوانان علاقهمند به تاریخ در غنا پشت آن ایستادهاند.
با این حال، او هشدار میدهد که نباید بیش از حد بر گذشته متمرکز شد. جوانان بیشتر انتظار دارند که امروز حکومتها خوب عمل کنند. عدالت تاریخی مهم است، اما آنچه حیاتی است، اقدام و تصمیمهای سیاسی نخبگان امروز و فرصتهایی است که فراهم میکنند. بسیاری از مشکلات کشورهای آفریقایی داخلی هستند و تنها نمیتوان آنها را به استعمار نسبت داد.
رقابت جنایات؟
ماهاما اعلام کرده است که در تاریخ معاصر هیچ بیعدالتی شدیدتری علیه بشریت نسبت به تجارت برده وجود نداشته است. منتقدان میپرسند که آیا این نگاه، جنایات تاریخی دیگر مانند هولوکاست را کماهمیت جلوه نمیدهد.
آسانته این مقایسه را رد میکند. هدف رتبهبندی جنایات تاریخی نیست، بلکه به رسمیت شناختن بردهداری ترانسآتلانتیک بهعنوان آنچه بوده است: عملی عمیقاً غیرانسانی با پیامدهای جهانی. تأثیرات مداوم نژادپرستی نشان میدهد که این فصل از تاریخ هنوز معاصر است. نکته مهم، به رسمیت شناختن و درس گرفتن برای جلوگیری از تکرار چنین جنایاتی است.
مسئولیت آفریقاییها
ماهاما تأکید کرد که حقیقت درباره تاریخ تجارت برده ترانسآتلانتیک باید «بهطور کامل روایت شود».
منتقدان میگویند: این شامل نقش نخبگان، تاجران و پادشاهیهای آفریقایی بهعنوان واسطهها در تجارت نیز میشود. تاریخنگاران معتقدند بخش زیادی از کسانی که در آفریقا اسیر شدند، توسط آفریقاییهای دیگر برده شده و سپس به تاجران اروپایی فروخته شدند. آسانته میپذیرد که این جنبهها نیز بخشی از حقیقت تاریخی هستند.
به علاوه، بردهداری پیش از تجارت ترانسآتلانتیک نیز در جوامع آفریقایی وجود داشته است و این تاریخ نیز باید به رسمیت شناخته شود، چرا که پیامدهای اجتماعی و اقتصادی داشته است.
چرا تمرکز بر «تجارت ترانسآتلانتیک» است؟
اگرچه تجارت ترانسآتلانتیک تنها شکل بردهداری در آفریقا نبود، اما به گفته آسانته، این تجارت پیامدهای اقتصادی، سیاسی و اجتماعی شدیدتری داشت و تأثیرات جهانی آن تا امروز در نظم جهانی مشاهده میشود.
همچنین او تأکید میکند که هرچند بررسی تاریخی مهم است، رهبران آفریقایی امروز با وظایف عظیمی در حال و آینده روبهرو هستند. مسئولیت توسعه و حکمرانی خوب در درجه اول بر عهده خود آنهاست.
به نقل از دویچهوله به زبان آلمانی ۱۹ فوریه ۲۰۲۶
