قرار است فرهنگ تووالو حتی اگر جزایر آن ناپدید شوند نیز وجود داشته باشد — آن هم در قالب دیجیتال. گفتوگویی دربارهٔ مدلهای سهبعدی و دانش پنهان.
taz : خانم کوهلِم، شما بهعنوان باستانشناس معمولاً به پژوهش دربارهٔ فرهنگهای گذشته میپردازید. اما این روزها آینده توجه شما را جلب کرده است: در تووالو به مردم کمک میکنید تا میراث فرهنگی خود را پیش از ناپدید شدن، دیجیتالی حفظ کنند. آیا باید انتظار داشته باشیم که در آینده فرهنگِ ملتهای کاملی فقط بهصورت دیجیتال وجود داشته باشد؟
آنته کوهلِم: پرسش البته این است که این آینده تا چه اندازه نزدیک است. اما بله، برای تووالو این سناریو با توجه به تغییرات اقلیمی کاملاً واقعبینانه است. از آنجا که این کشور تنها چند متر بالاتر از سطح دریا قرار دارد، بهشدت در معرض خطر است. بهویژه در جزایر اقیانوس آرام، سرزمینی که با تبارشناسی، اسطورهها و درک مردم از خودشان گره خورده است. بهاختصار: با هویت آنها.
taz : فرهنگ تووالو را چگونه میتوان تصور کرد؟
کوهلم: چیزی به نام «یک» فرهنگ واحد در تووالو وجود ندارد. این ملت محصول استعمار است. خودِ نام تووالو به معنای «هشت جزیره» است، هرچند امروز نه جزیره را دربر میگیرد. هر یک از این جزایر، جلوهها و شکلهای کاملاً خاصی از هویت فرهنگی دارد. این تفاوتها باید محترم شمرده شود و نباید همه را یکسان دید. بهعلاوه، باید مراقب باشیم که با درک و تعریف آلمانیِ خود از فرهنگ وارد نشویم. اینکه فرهنگ تووالویی چگونه تعریف میشود، تصمیمی است که خودِ مردم تووالو میگیرند.
taz : تووالو با این خواست که راهی برای حفظ فرهنگ خود بیابد، به سازمان ملل متحد مراجعه کرد. همکاری با مؤسسهٔ باستانشناسی آلمان (DAI) چگونه شکل گرفت؟
کوهلم: ما به درخواست تووالو پاسخ دادیم و همکاریای با وزارت فرهنگ تووالو و ابتکار «Rising Nations» شکل گرفت؛ نهادی که از منافع کشورهای جزیرهای اقیانوس آرام دفاع میکند. در کنار هم ایدهٔ ایجاد یک مخزن دیجیتال را مطرح کردیم — یک پایگاه دادهٔ علمی برای میراث فرهنگی تووالو. وظیفهٔ اصلی ما پشتیبانی از زیرساخت دیجیتال است. البته دادههای باستانشناسی نیز برای ما اهمیت دارند و حفاریهایی انجام میدهیم، بهویژه چون شکاف دانشی دربارهٔ تووالو بسیار بزرگ است.
taz : چرا دیجیتالیسازی بهعنوان روش حفاظت از میراث فرهنگی انتخاب شد؟
کوهلم: هرچند غمانگیز است، اما بسیاری از چیزها بهصورت فیزیکی باقی نخواهند ماند. دیجیتالیسازی، مناظر، مکانها یا اشیا را در کل بافت فرهنگیشان ثبت میکند. ثبت اشیا همراه با جایگاه و بسترشان ارزش فرهنگی بالایی دارد. نمیتوان آنها را روی یک کشتی باری گذاشت و به جای دیگری برد. در این صورت، اشیا از زمینهٔ خود جدا میشوند و بهنوعی ارزششان کاسته میشود.
taz : فرایند دیجیتالیسازی را چگونه پیش میبرید؟
کوهلم: برای نمونه، در محوطههای باستانشناسی مدلهای دیجیتال سهبعدی تهیه میکنیم تا اطلاعات مربوط به مکانهای مشخصِ کشف آثار حفظ شود. این دادهها با دانش سنتی که از طریق گفتوگو با حاملان محلیِ دانش بهدست میآید، پیوند داده میشود. بخش بزرگی از مستندسازی را خودِ ساکنان انجام میدهند؛ این آنها هستند که تصمیم میگیرند چه چیزی حفظ شود و چه چیزی نه. برای این منظور، هر جزیره یک مجموعهٔ مستندسازی شامل تبلت و میکروفن دریافت کرده و مردم در کارگاهها، فنون مستندسازی را میآموزند.
taz : آیا مستندسازیهایی هم وجود دارد که پیچیدهتر و پرهزینهتر باشند؟
کوهلم: بله، ما با شرکای مختلفی در حال تبادل نظر هستیم تا مثلاً رقصها را با استفاده از فناوری موشنکپچر مستند کنیم. رقصها در جامعهٔ پلینزی اغلب کارکرد انتقال دانش دارند و از طریق حرکات بدن و آواز، اسطورهها و داستانها را منتقل میکنند. این فناوری را از حوزهٔ بازیهای رایانهای میشناسیم: یک رقصنده لباس ویژهای میپوشد که حرکات و ژستهای بدن را بهصورت دیجیتال ثبت میکند.
taz : و خودِ پایگاه داده را چه کسانی طراحی میکنند؟
کوهلم: آن را هم بهطور مشترک با جوامع محلی جزایر میسازیم. ما با یک شرکت برنامهنویسی همکاری میکنیم و در دو ماه گذشته همراه با گروههای هر جزیره بهطور جداگانه بررسی کردهایم که آنها پایگاه داده را چگونه میخواهند تعریف کنند؛ اینکه چه فرادادهها و چه دستهبندیهایی برایشان مهم است.
taz : نتیجهٔ این فرایند چه بوده است؟
کوهلم: بخش بزرگی از بحثها حول حقوق مالکیت معنوی میچرخد. اطلاعات یا دانش بهشدت به کلانها، خانوادهها یا حتی افراد خاصی گره خورده است. مسئله این است که اطلاعات به چه کسی تعلق دارد و چه کسی حق دارد آن را به اشتراک بگذارد. در این زمینه چیزی وجود دارد که به آن «دانش پنهان» گفته میشود. این نوع دانش اصولاً نباید منتشر شود. در پیادهسازی فنی نیز فقط یک خانواده یا یک فرد مشخص، حقوق مدیریتیِ آن بخش از پایگاه داده را در اختیار دارد.
taz : از «دانش پنهان» چه تصوری میتوان داشت؟
کوهلم: برای من نمونهای بسیار گویا، ساخت قایقها و مسابقات آنها بود؛ رقابتهایی که در آن گروههایی از جزایر مختلف با هم مسابقه میدهند. گروهِ برنده بلافاصله قایق خود را نابود میکند: هیچکس دیگر نباید ببیند مشخصات فنی این قایق چه بوده و چه چیزی آن را تا این اندازه سریع و چابک کرده است. این دانش منحصراً در اختیار همان گروه باقی میماند.
taz : مردم تووالو، افزون بر دانش پنهان، چه چیزهایی را حتماً میخواهند حفظ کنند؟
کوهلم: بخش زیادی از آن به مهارتها و فنون عملی مربوط میشود؛ مثلاً ماهیگیری یا باغداری. اینها جنبههایی هستند که برای نسلها نقش اساسی در بقا داشتهاند. اما امروزه کارشناسان محلی اغلب دیگر کسی را ندارند که بتوانند این دانش را به او منتقل کنند.
taz : پس مسئلهٔ حفظ میراث فرهنگی، دستکم به همان اندازه، مسئلهٔ نسلها هم هست؟
کوهلم: قطعاً همینطور است. هیچکس نمیگوید: حالا که همهچیز را بهصورت مدل سهبعدی داریم، میتوانیم برویم. با این حال، بسیاری از جوانان جزایر بیرونی را ترک کردهاند. نه الزاماً به این دلیل که فکر میکنند تووالو در دهههای آینده غیرقابل سکونت خواهد شد؛ این بیشتر روایتی است که از بیرون مطرح میشود. برای بسیاری، مسئله چشمانداز بهتر برای آینده است، از جمله در زمینهٔ آموزش و اشتغال. اما برای یک جوانی که اکنون در بریزبین زندگی میکند، مثلاً کشت «تاروی مردابی» — که یک گیاه خوراکی مهم در محل است — دیگر چندان موضوعیت ندارد.
taz : اما آیا فرهنگ برای ادامهٔ حیات، نباید زیسته شود؟
کوهلم: البته که فرهنگ دیجیتال همان فرهنگِ زیسته نیست. اما این مخزن دیجیتال بستری برای تبادل فراهم میکند — حتی برای کسانی که مهاجرت کردهاند و در دیاسپورا زندگی میکنند. اگر مثلاً کسی از جامعهٔ تووالوئیِ بریزبین تصمیم بگیرد رقص خاصی را به فرزندانش منتقل کند، میتواند به پایگاه داده رجوع کند. ضمن آنکه فرهنگ همواره در حال دگرگونی و بازآفرینی است. به همین دلیل این پروژه اساساً هیچگاه به پایان نمیرسد — حتی اگر مرحلهٔ آزمایشی آن فقط تا پایان ۲۰۲۶ ادامه داشته باشد. تا آن زمان، ساختار باید آماده باشد. اگر کسی در سال ۲۰۳۵ ترانهای بسازد، میتوان آن را بهسادگی به پایگاه داده افزود.
آنته کوهلِم متولد ۱۹۸۱ و باستانشناس است. او علاقهای ویژه به پژوهشهای مربوط به بومسازگانها، روابط انسان و محیطزیست و جزایر اقیانوس آرام دارد.
به نقل از سایت نشریه تاتس آلمان taz ۲۴.۱۲.۲۰۲۵
