عکسهای «تاریخی» تولیدشده با هوش مصنوعی در اینترنت دستبهدست میشوند؛ از جمله تصاویر جعلی درباره هولوکاست. این پدیده برای آرشیوها نیز به مشکلی جدی بدل شده است. رئیس انجمن آرشیویستها میگوید: کسی که بداند اصالت از چه ساخته میشود، کمتر در معرض فریب قرار میگیرد.
بیشمار «عکس» تولیدشده با ابزارهای هوش مصنوعی درباره موضوعات تاریخی شبکههای اجتماعی را اشباع کردهاند، بهویژه در ارتباط با هولوکاست. فعلاً شناسایی آنها نسبتاً آسان است، زیرا کیفیت فنیشان اغلب بسیار بالاست، در حالی که عکسهای تاریخی واقعی معمولاً کموبیش تار و ناصافاند. اما دیر یا زود، دستکاریکنندگانِ هوش مصنوعی به ابزارهای خود خواهند آموخت که از چنین خطاهایی پرهیز کنند.
آرشیوها با این تهدیدهای تازه چگونه برخورد میکنند؟ میشائل روپرت، رئیس «انجمن آرشیویستها و آرشیویستهای آلمانی» (VdA) و در عین حال مدیر آرشیو شهر لایپزیگ است؛ آرشیوی که از جمله ۱۴ کیلومتر پرونده جاری و ۳۵۰ هزار عکس ــ عمدتاً درباره تاریخ محلی ــ را در دسترس عموم قرار میدهد.
WELT : آرشیوها چیزی شبیه حافظههای جامعهاند. آیا میتوان مطمئن بود که هرآنچه تاکنون در آنها نگهداری شده، اصیل است؟
میشائل روپرت: هر سندی که در مخزن آرشیو نگهداری میشود، تاریخی دارد که ما معمولاً آن را میشناسیم. درباره اسناد اداری میدانیم: چه کسی، چه زمانی آن را تنظیم کرده است. در اینجا ما یکپارچگی سند را تضمین میکنیم. درباره اسناد خصوصی، منشأ آنها را تا حد امکان بازسازی میکنیم. اما امنیت مطلق هرگز وجود ندارد. در گذشته هم جعل، اشتباه و فریبِ آگاهانه بوده است. آرشیوها با نقد منبع کار میکنند، نه با ایمان کور. آنچه تعیینکننده است، زمینه، منشأ، مسیر انتقال و تاریخچه استفاده از سند است. یک سند به این دلیل «درست» نیست که قدیمی است؛ بلکه به این دلیل قابل بررسی است که در یک چارچوب مشخص قرار دارد. این همان تفاوت با شبکههای اجتماعی است.
WELT : اگر امروز به آرشیوی پیشنهاد شود که آلبومهای عکس را به مجموعهاش اضافه کند، روند بررسی چگونه است؟
روپرت: نخست منشأ (پرووِنانس) را روشن میکنیم: صاحب آلبوم کیست، از کجا آمده، چرا وجود دارد و چرا اکنون عرضه میشود؟ سپس محتوا، مادیت، نوشتههای روی عکسها و اسناد همراه را بررسی میکنیم. بر این اساس، دادهای قابل اتکا ایجاد میشود که در استفاده و تحلیلهای بعدی اطلاعاتی معتبر فراهم کند. این کار گاه جنبهای کارآگاهی دارد: آیا مکانها، اشخاص و صحنهها با هم جور درمیآیند؟ آیا میتوان یک زمینه قابل اعتماد ساخت؟ تصاویر هوش مصنوعی در این فرایند بهسرعت لو میروند. آنها تاریخ قابل بررسی ندارند، «زندگی پیشین» ندارند و نشانی از استفاده و گردش در زمان در خود ندارند.
WELT : میتوانید این را ملموستر توضیح دهید؟ مثلاً در حال حاضر فقط یک عکس شناخته شده که تبعید یهودیان لایپزیگ در ۱۰ مه ۱۹۴۲ را نشان میدهد. اگر عکسهای بیشتری از چنین تبعیدهایی به شما پیشنهاد شود چه میکنید؟ اخیراً هم تصاویر ناشناختهای از برسلاو پیدا شده است.
روپرت: اطلاعات شما درست است؛ سنت انتقال این تصاویر به شدت فقیر است. عکسی که در پروژه LastSeen وجود دارد، تاکنون تنها عکسی است که میتوان آن را با اطمینان نسبت داد ــ و حتی آن هم فقط یک عکس مخفیانه است. اگر ناگهان تصاویر جدیدی ظاهر شوند، در آغاز بسیار بدبین خواهیم بود. معیار اصلی تطبیق با زمینه شناختهشده است: آیا مکان قابل شناسایی است؟ آیا فصل، زاویه سایه و وضعیت هوا میخواند؟ آیا ساختمانهای پسزمینه در آن زمان همین شکل را داشتهاند؟ امروز یک عکس منفرد دیگر بهعنوان «مدرک» کافی نیست. تنها در کنار منابع دیگر است که میتواند به یک یافته تاریخی معتبر بدل شود. به همین دلیل آرشیوها آهسته کار میکنند: اطمینان زمان میخواهد.
WELT : بهطور کلیتر بپرسیم: از «واقعیتهای جایگزین» ترامپ گرفته تا چالش هوش مصنوعی برای اعتماد ما به عکسها؛ آیا با بحران اصالت روبهرو هستیم؟
روپرت: ما در آستانه یک نقطه عطف واقعی ایستادهایم. زمانی این جمله اعتبار داشت که «تصاویر دروغ نمیگویند». آن دوران به پایان رسیده است. امروز دیگر نمیتوان اصالت را بدیهی فرض کرد. اما عکسها هرگز خودِ مدرک نبودهاند؛ آنها همیشه صرفاً پیشنهادهایی برای تفسیر بودهاند. پیشتر هم میشد در انگیزهها دست برد. آنچه تازه است، دامنه و سرعت فریب است. به همین دلیل با بحران «راحتطلبی» هم مواجهایم. آرشیوها یادآوری میکنند که حقیقت کار میطلبد: باید بررسی کرد، مقایسه کرد، تردید ورزید.
WELT : آرشیوها چه کاری از دستشان برمیآید؟
روپرت: تصویرِ زیرزمینی خاکگرفته که فقط با کارت مخصوص میشود واردش شد، مدتهاست که کهنه شده است. امروز ما فعالانه به جایی میرویم که مردم هستند: به اینترنت. تالارهای مطالعه مجازی میسازیم که بتوان از خانه در آنها پژوهش کرد. این کار آستانه ورود را بهشدت پایین میآورد. «روز سراسری آرشیوها» که به ابتکار انجمن ما هر دو سال یکبار برگزار میشود و طی آن صدها نهاد درهای خود را میگشایند، نیز به ملموس شدن کار آرشیوی کمک میکند. تمرکز مهم دیگر، آموزش آرشیوی است: ما آموزش تاریخی را یک وظیفه محوری میدانیم.
WELT : چه پیامی میخواهید به مخاطبان منتقل کنید؟
روپرت: بهویژه جوانان باید خودشان قادر باشند منابع را بهطور انتقادی بررسی کنند. آرشیوها گاوصندوق نیستند، کارگاهاند. آنها مخزن دانشاند که باید از آنها پرسش کرد. کسی که بفهمد اصالت از چه مؤلفههایی ساخته میشود، کمتر در معرض جعل قرار میگیرد. این سهم ما در حفاظت از یک فرهنگ یادمانِ معتبر است.
*اسون-فلیکس کلرهُف سردبیر بخش WELT Geschichte است. او نخستین بار در دوران دبیرستان، برای یک پروژه مدرسه، با اسناد تاریخی اصیل کار کرد. از دهه ۱۹۹۰ تاکنون در آرشیوهای متعدد در آلمان و نیز در اتریش، سوئیس و ایالات متحده پژوهش کرده است.
به نقل از سایت ولت WELT
