ینس مالینگ
استالین بازمیگردد
رنسانس استالینی در دوران پوتین
Wed 3 06 2026
در حالی که جنگ تجاوزکارانه روسیه علیه اوکراین هر روز خشنتر میشود، محبوبیت دیکتاتور پیشین اتحاد شوروی، یوزف استالین، در میان روسها رو به افزایش است. در سراسر روسیه برای او یادبودها و تندیسهایی برپا میشود.
استالین از دید روسها برجستهترین شخصیت تاریخ جهان به شمار میرود. او در سوچی یک تندیس دارد. در نووسیبیرسک نیز دارد. و شاید چندان هم تعجبآور نباشد که مسکو چندین مجسمه و نیمتنه از او را در خود جای داده است. امروزه در سراسر روسیه مجسمهها و نیمتنههایی به افتخار یوزف استالین سر برمیآورند؛ این در حالی است که جنایتهایی که این دیکتاتور اتحاد شوروی مرتکب شد، تقریباً فراتر از تصور است.
بر اساس گزارش رسانه «Re: Russia»، تا سپتامبر ۲۰۲۵ تعداد یادبودهای استالین به ۱۷۶ مورد رسیده بود. دو سال پیش از آن، پژوهشی که رادیو آزادی (Radio Svoboda) به آن استناد کرده بود، ۱۱۰ بنای یادبود را ثبت کرده بود. به نوشته این رسانه، به جز ۱۵ مورد، همه این بناها در طول ربع قرنی که ولادیمیر پوتین در قدرت بوده، افتتاح شدهاند.
استالین بار دیگر پس از آنکه روسیه در سال ۲۰۱۴ جنگ علیه اوکراین را آغاز و کریمه را اشغال کرد، به صحنه عمومی بازگشت. از زمان تهاجم تمامعیار روسیه به اوکراین در ۲۴ فوریه ۲۰۲۲ نیز این روند شتاب بیشتری گرفته است. بر اساس گزارش «Re: Russia»، تنها در هفت ماه نخست سال ۲۰۲۵، هجده یادبود جدید به افتخار استالین در روسیه برپا شد. آخرین مورد در ۱۸ دسامبر در شهر اسمولنسک افتتاح شد.
فراموشی جنایتهای او
میان جنگ روسیه علیه اوکراین و گسترش یادبودهای استالین ارتباطی آشکار وجود دارد. این نظر دیوید ساتر، تاریخنگار و روزنامهنگار آمریکایی و نویسنده کتاب «مدتها پیش بود و در هر حال هرگز اتفاق نیفتاد» (۲۰۱۱) است.
او که در کتاب خود به سرکوب و فراموشی جنایتهای دوران استالین در جامعه روسیه پرداخته، میگوید: «تهاجم به اوکراین رؤیای امپراتوری را زنده نگه میدارد و هیچکس به اندازه استالین برای روسیه یک امپراتوری بزرگ نساخت.»
افزایش تعداد یادبودهای استالین همزمان با رشد محبوبیت او در میان مردم روسیه بوده است. دو سال پیش از حمله روسیه به اوکراین در سال ۲۰۱۴، تنها ۲۸ درصد روسها نظر مثبتی درباره استالین داشتند. در سال ۲۰۲۳ این رقم به ۶۳ درصد رسید. این آمار بر اساس نظرسنجیهای مرکز لوادا است. طبق یک نظرسنجی دیگر در ژوئن ۲۰۲۵، ۴۲ درصد روسها استالین را برجستهترین شخصیت تمام ادوار تاریخ جهان میدانند.
برای سرگئی لبدف، نویسنده روس که اکنون در تبعید در برلین زندگی میکند، بازگشت این دیکتاتور شوروی توهینی آشکار به قربانیان ترور دولتی استالینی است؛ قربانیانی که در میان آنان میلیونها اوکراینی نیز قرار داشتند، بهویژه قربانیان قحطی ساختگی هولودومور در سالهای ۱۹۳۲ و ۱۹۳۳.
لبدف که در رمانهایش پیوسته به تأثیر ماندگار جنایتهای دوران شوروی، کشتارهای جمعی و تحقیر انسان در روسیه امروز پرداخته است، میگوید: «بازگشت خزنده نیمتنهها و مجسمههای استالین معنای همان اندک یادبودهای قربانیان را نیز نابود میکند. این روند نوعی فروپاشی اخلاقی نظاممند را به وجود میآورد.»
زمانی که «مموریال» تأسیس شد
ساتر در کتاب خود صحنهای از سال ۱۹۸۸ را توصیف میکند؛ زمانی که برای مدتی کوتاه به نظر میرسید جامعه روسیه سرانجام قصد دارد میراث استالین را به شکلی جدی بررسی کند.
این رویداد در نزدیکی ایستگاه متروی «آئروپورت» در مسکو رخ داد. گروهی از فعالان تازه سازمان حقوق بشری «مموریال» را برای افشای جنایتهای دوران استالین تأسیس کرده و دفتر کوچکی گشوده بودند.
ساتر مینویسد: «دفتر شش روز در هفته از ساعت ۱۰ صبح تا ۹ شب باز بود و مردمی که از ترور دولتی آسیب دیده بودند، پیوسته به آن مراجعه میکردند. گاه صفها از دفتر تا پلههای ساختمان و خیابان امتداد مییافت. برخی برای یافتن بستگان گمشده خود میآمدند، برخی دیگر در جستجوی شاهدانی بودند که بتوانند درباره مرگ نزدیکانشان شهادت دهند. فرزندان "دشمنان خلق" که در یتیمخانهها بزرگ شده و نام خانوادگیشان تغییر یافته بود، میخواستند هویت والدین خود را بشناسند. هنگام روایت داستانهایشان، بسیاری از مردم از حال میرفتند یا بیاختیار گریه میکردند. دیوارها بهزودی از آگهیهایی پوشیده شد که میپرسیدند: چه کسی پدر مرا میشناخت؟ چه کسی شوهر مرا میشناخت؟ آیا کسی او را دیده است؟»
نیاز به یادآوری و حافظه تاریخی وجود داشت. در سال ۲۰۲۲، سازمان مموریال جایزه صلح نوبل را دریافت کرد. اما تقریباً همزمان با آغاز تهاجم گسترده روسیه به اوکراین، این سازمان در روسیه ممنوع اعلام شد. چندین عضو برجسته آن زندانی شدند یا به تبعید رفتند. این امر نشان میدهد که حکومت کنونی تا چه اندازه علاقهای به مواجهه سازنده با گذشته خونین روسیه ندارد.
به گفته ساتر، روسیه هرگز این واقعیت را نپذیرفته که رویدادهای تراژیک تاریخ میتوانند بررسی شوند و به بخشی از آگاهی ملی تبدیل گردند.
او میگوید: «بیم آن دارم که جنایتهای استالین هنوز سالهای طولانی در کانون توجه قرار نگیرند. یادبود قربانیان همواره با تمایل بسیاری از روسها برای سهیم شدن ــ دستکم بهطور غیرمستقیم ــ در "عظمت" کشورشان و قدرت آن برای ارعاب دیگران در تضاد بوده است.»
غرور تاریخی جدید
به باور ساتر، تمرکز بر دهههای ترور دولتی و سرکوب میلیونها انسان بیگناه، بهسرعت با نوع جدید غرور ملی و تاریخی که حکومت روسیه در سال ۲۰۲۶ بر آن تکیه دارد و آن را ترویج میکند، در تضاد قرار میگیرد.
او در کتاب خود از فیلسوف آلمانی، کارل یاسپرس، نقل میکند که پس از جنگ جهانی دوم نوشته بود: «تنها ملتی که مسئولیت گناه خود را بپذیرد، میتواند از فاجعه معنویای که توتالیتاریسم به بار آورده است عبور کند.»
اما حاکمان جدید روسیه پس از فروپاشی اتحاد شوروی در سال ۱۹۹۱ هرگز این اندیشه را به عمل تبدیل نکردند.
امروز نه تنها بیش از ۱۷۶ یادبود برای استالین در روسیه وجود دارد، بلکه پوتین سال گذشته دستور داد فرودگاه شهر ولگوگراد به «فرودگاه استالینگراد» تغییر نام دهد؛ اشارهای به نام سابق این شهر در دوران شوروی.
تجلیل از عاملان سرکوب
تلاش کرملین برای بهرهبرداری سیاسی از کیش شخصیت استالین تنها به خود او محدود نمیشود. در سال ۲۰۲۲ در شهر ماگادان یادبودی برای «چکیستها» افتتاح شد؛ نامی که به مأموران دستگاه امنیتی شوروی اطلاق میشد، همان کسانی که از جمله اداره اردوگاههای بدنام گولاگ را بر عهده داشتند. روی این بنا نوشته شده است:
«به کارکنان نهادهای امنیتی این سرزمین.»
ماگادان در شمالشرقی دورافتاده سیبری، دروازه ورود به هولناکترین مجموعه اردوگاههای کار اجباری شوروی در منطقه رودخانه کولیما بود.
لبدف درباره این یادبود میگوید: «این مکان، جای درد، وحشت و سوگواری است؛ جایی که تحت هیچ شرایطی نباید چنین بنایی در آن برپا شود.»
او این اقدام را با تجلیل از نیروهای اساس در قلب آشویتس مقایسه میکند.
احیای کیش استالین شامل تجلیل دوباره از برخی از بدنامترین همدستان او نیز میشود. اوایل سال ۲۰۲۵، مقامات اشغالگر روسیه در شهر ماریوپل اوکراین موزهای به افتخار آندری ژدانوف افتتاح کردند. ژدانوف در اوج ترور استالینی در سالهای ۱۹۳۷ و ۱۹۳۸، ۱۷۶ فهرست اعدام را امضا کرده بود که نام افراد بیگناه در آنها ثبت شده بود.
پیامی برای امروز
برای لبدف، تصادفی نیست که استالین درست زمانی دوباره احیا میشود که جنگ علیه اوکراین هر روز خشنتر میگردد.
به باور او، مجسمههای جدید، ستایش «تزار سرخ» و تطهیر حکومت استالین هدفی کاملاً مشخص دارند: ارسال پیامی روشن از سوی کرملین به سربازان روس، مأموران اردوگاهها و اعضای سازمان امنیت فدرال روسیه (FSB) که در تجاوزها و خشونتها علیه اوکراینیها مشارکت دارند.
پیام این است: «همانگونه که استالین و پیروانش هرگز پاسخگوی اعمال خود نشدند، شما نیز هرگز مورد بازخواست قرار نخواهید گرفت. ما از شما حمایت میکنیم. کسی شما را محکوم نخواهد کرد؛ برعکس، به شما پاداش خواهیم داد.»
به گفته لبدف، بازگشت استالین برای اوکراینیها نیز حامل پیامی روشن است:
«با زنده کردن نام او، روسها میگویند: ما پیشتر شما را کشتیم، به اردوگاهها فرستادیم و در امپراتوری خود ادغام کردیم. اکنون نیز همان کار را دوباره انجام میدهیم.»
به نقل از سایت روزنامه تاتس ۱ ژوئن ۲۰۲۶
|
|