دکتر حشمت
Thu 14 05 2026
بیژن باران
دکتر حشمت الاطباء، فرزند م. ا. ق. حکیم باشی طالقانی، یکی از پزشکان حاذق و در عین حال فردی آزاداندیش و خدمتگزار بود. مردی با ایمان و خوشنام، مجاهدی واقعی، پزشک طب ملی در انقلاب مشروطهُ و از رهبران فداکار جنبش، دوست صمیمی کوچک خان بود. او را زمانی شورای رهبری جنبش جنگل به حکومت لاهیجان منصوب کرد. در آن شهر اولین طرح ایجاد مراقبت های بهداشتی ملی را اجرا کرد. او و هم رزمانش نه تنها علیه اشغالگران روس و نیروهای دولتی ستمگر جنگیدند، بلکه مورد حمله هواپیماهای انگلیسی نیز قرار گرفتند.
در دهه 1950، مادربزرگم به من گفت که 40 سال قبل، غریبهای که یک شب دیروقت از تنکابن به در خانه میآمد، گاهی اوقات با \در بزرگمُ میرزا اسماعیل در بیرون از خانه گپ میزد. این شخص دکتر حشمت بود که از جنبش جنگل گزارش میداد. اخبار محلی و تهران را دریافت میکرد. دکتر حشمت به کمیته انقلابی جمهوری گیلان پیوست. این سال قبل از جمهوری جنگل ۱۹۲۰-۱۹۲۱ بود. به دستور تیمورتاش (که در ۱۹۴۹ در زندان درگذشت)، دکتر ابراهیم حشمت، مرد شماره دو جنبش جنگل، در رشت به دار آویخته شد.
دکتر حشمت در شهراسر، نزدیک سد در منطقه پایین طالقان، متولد شد. پدرش و ش. ا. ه. اوانکی به او دروس ابتدایی آموختند. او برای تحصیل پزشکی به مدرسه آلیانس و سپس به دارالفنون/پلی تکنیک رفت. در دانشکده حقوق تحصیل کرد. اولین مدرسه آلیانس در ۱۸۹۸، ۲۵ سال پس از قرارداد با ناصرالدین شاه قاجار، در تهران افتتاح شد. اعضای جامعه یهودیان تهران از آن استقبال کردند.
پسوند «سر» به معنای «کنار» یا «سر» است، مانند «رامسر» یا «لادردیل کنار دریا». کوچک خان در ۱۸۹۰ در مدرسه علمیه حاج حسن در صالح آباد و دبیرستان در رشت تحصیل کرد. صرف و نحو و تشیع را آموخت. در ۱۸۹۵ به قزوین رفت. تحصیلات حوزوی خود را در مدرسه صالحیه ادامه داد. او همچنین برای ادامه تحصیل به مدرسه محمودیه در تهران رفت.
مدرسه صالحیه یکی از بزرگترین حوزههای علمیه ایران بود. این مدرسه که در قزوین واقع شده بود، در قرن بیستم یکی از مدارس فلسفی شیعه محسوب میشد. از نظر الهیات جایگاه ویژهای داشت. برخی از علمای نجف برای تدریس به این مدرسه میآمدند. برخی از فارغ التحصیلانش مشهور بودند: سید جواد اسد آبادی، میرزای شیرازی، سید علی حسن یا نسیم شمال.
اسماعیل لقب میرزا/باسواد را کسب کرد. او دکتر حشمت را در دهی که ۲۰ کیلومتر یا ۴ ساعت پیاده از خانهاش در کولج فاصله داشت، میشناخت. پدربزرگ پدری من، اسماعیل، در حوزه علمیه قزوین تحصیل کرده بود. لقب شیخ داشت. پس از تحصیل علوم دینی، شیخ تحصیل کرده و معلم در شهرک بود.
میرزا اسماعیل، ۱۸۸۵-۱۹۴۱، ۵۶ سال زندگی کرد؛ دکتر حشمت، ۱۸۸۵-۱۹۱۹، ۳۴ سال زندگی کرد، آنها با کوچک خان در قزوین مدرسه رفتند. چریک عمر کوتاهی دارد، در حالی که مردم ازدواج کرده، بچهدار میشوند. دکتر حشمت و کوچک خان خانوادهای نداشتند. اما اسماعیل میرزا خانوادهای تشکیل داد و تا سده بیست و یکم ۳۷ نوه و نبیره داشت. میرزا اسماعیل در مدرسه قزوین با دکتر حشمت و کوچک خان، آشنا شد و با آنها ارتباط داشت. میرزا اسماعیل از طرف مادر با خانواده لسانی قزوین نسبت داشت. در قزوین، با کوچک خان که پنج سال بزرگتر بود، درس خواند. کوچک خان ۱۸۸۰-۱۹۲۱ که ۴۱ سال عمر کرد،
قزوین در زمان سلطنت تهماسب (۱۵۱۴-۱۵۷۶) از سلسله صفوی، پایتخت ایران بود. اولین خیابان ایران - خیابان سپه - در آنجا ساخته شد. در زمان کریم خان زند، حاکم قزوین، ملا وردی خان بود. مدرسه ملا وردی خان، واقع در چهارراه مولوی فعلی، احتمالاً یکی از بناهای اوست. بزرگترین آب انبار تک گنبدی جهان، به نام سردار، در قزوین قرار دارد. مسجد و مدرسه علمیه صالحیه در غرب بازار، در محله دیمج، غرب خیابان مولوی قرار دارند. در اواخر دوران قاجار، یکی از اقدامات مهم سعدالسلطنه، حاکم وقت، ساخت این مجموعه بود.
در ۱۹۰۷، در حمله روسها به آستارا، کوچک خان در خانه مؤید الدیوان، داماد م. م. خ. س. لاهیجانی، با دکتر حشمت ملاقات کرد. در این ملاقات بود که پیشنهاد کوچک برای تعیین جنگل گیلان به عنوان مرکز قیام تصویب شد. طولی نکشید که او و دو نفر از دوستانش، س. محمدخان، ش. ا. ی. عرب، شبانه از لاهیجان به سمت رشت حرکت کردند. در آغاز جنبش جنگل، دکتر حشمت در لاهیجان مشغول طبابت بود که کوچک خان به ملاقات او رفت. هسته اولیه جنبش جنگل شامل کوچک خان، دکتر حشمت، م. ا. مدنی، م. ش. ر. سرای، دکتر م. س. ا. ک. کاشی و م. ی. اسحاق زاده بود. آنها همچنین اعضای هسته مرکزی اتحاد اسلامی، به علاوه م. ا. قاسم، ح. ا. کسمایی، م. ا. پیربازاری و م. م. ر. حکیمی بودند.
آنها اهداف زیر را اعلام کردند: بیرون راندن نیروهای خارجی از کشور، برقراری امنیت، رفع بیعدالتی، مبارزه با استبداد و مخالفت با خودکامگی. ریاست شورای نظامی جنگل در گوراب زرمیخ را کوچک خان و در لاهیجان را دکتر حشمت و دکتر م. س. ا. ک. کاشی داشتند. گوراب زرمیخ شهری در شهرستان صومعه سرا و مرکز بخش کوچک خان در استان گیلان بود. بیمارستانهای صحرایی گوراب زرمیخ و کسما این پزشکان را داشتند: ا. خ. لاهیجی (فربد)، رئیس اداره بهداری جنگل، ا. خ. طائب، ا. خ. شفا و م. باور. فومن دو پزشگ داشت: حکیم م. س. رشتی و م. غ. خ. فومنی.
دکتر حشمت به مدت ۴.۵ سال به عنوان رهبر مبارزه مسلحانه فعالیت داشت. مجسمه دکتر حشمت در میدان فرهنگ رشت نصب شد. جسد او را کاس ع. خیاط تحویل گرفت. در محله چله خانه رشت به خاک سپرده شد. پس از اعدام دکتر حشمت، شاعر س. ع. نسیم شمال این بیت را سرود:
رشت شد نامدار ای والله/ شاد شد مایه دار، ای والله.
دکتر طالقانی اندر رشت / رفت بالای دار، ای والله.
دکتر حشمت، پزشکی ماهر و آزاداندیش، در کنار کوچک خان ماند. جنبش جنگل هفت سال به طول انجامید. پزشکان زیر در بیمارستان های صحرایی ثابت یا سیار خدمت کردند. دکتر حشمت دستیار پزشک بود و نقش کلیدی در اداره درمانگاه سیار و تهیه داروهای گیاهی که از پدرش آموخته بود، ایفا میکرد.
در صورت لزوم، پرسنل جنگل به بیمارستان خیریه رشت در خیابان بیستون میرفتند. در این بیمارستان، دکتر م. خ. فیض رئیس بخش داخلی و دکتر ی. خ. بشردوست جراح بودند. بسته به زمان و روابط خانوادگی، این دو با آغوش باز بیماران جنگل پذیرفند. رئیس بیمارستان رشت در طول انقلاب مشروطه ۱۹۰۶، دکتر س. ح. طائب بود. در مارس ۱۹۱۹، تیمورتاش در کابینه دولت وثوق الدوله حکومت گیلان را به دست گرفت. تیمورتاش برای سرکوب جنبش جنگل در گیلان حکومت نظامی برقرار کرد. هرگونه مخالفتی را ممنوع کرد. ا. ح. تیمورتاش (۱۸۸۳-۱۹۳۳) دولتمردی بود که از ۱۹۲۵ تا ۱۹۳۲ اولین وزیر دربار پهلوی اول شد و در زندان درگذشت.
در طول انقلاب مشروطه، در حالی که فتح تهران در جریان بود، دکتر حشمت در درمانگاه حصارک مجروحان را درمان کرد. همچنین او پزشک ارتش در سرکوب شورش شاهسون، در کنار نیروهای نظامی مجاهدین، بود.
مجسمه کوچک خان سوار اسب در رشت قرار دارد. یک آهنگ محلی به نام «بیا میرزا» در رشت و گروه موسیقی مترقی ایران در دهه ۱۹۸۰ در خارج از کشور محبوب بود. در کنسرت شهرهای بزرگ ایالات متحده و کانادا اجرا میشد.
منابع. 2026/05/12
سردار جنگل، ابراهیم فخرایی-تهران ۱۹۸۳
میرزا اسماعیل- دکتر بیژن باران
میرزا اسماعیل پس از انقلاب مشروطه ۱۹۰۶، معلمی آگاه، مهربان و قابل اعتماد بود. او اسطورهای از امین و با صداقت بود. او اولین معلمی در طالقان بود که پس از تحصیل به عنوان شیخ، اسناد املاک را محضری میکرد. او با حقوق خود به باغداری، باغچه سبزی، کشاورزی و دامداری و چارپایان برای مصرف خانگی داشت. او شوهری نانآور، پدری مهربان و شهروندی آگاه و خوب بود. یکی از خاطرات پسر بزرگ از رفتن به کوه با او، خوابیدن در شبهای سرد، پشت به پشت روی نمد، زیر جاجیم بود که به عنوان کفپوش، رختخواب و پرده استفاده میشد.
در کلاس درس میرزا اسماعیل، نسلی از روستاهای نزدیک شهر در اوایل قرن بیستم با برنامه درسی مدرن، خواندن و نوشتن را یاد میگرفت. میگویند در کلاس درس، او یک ترکه بلند تبریزی در دست داشت که با آن دانشآموزان در انتهای کلاس را مورد خطاب قرار میداد. در همان زمان، به عنوان کارمند دولت، اسناد املاک را نیز صادر میکرد. او در ۱۹۴۰ درخت گردویی را در "مزرعه" در ساحل غربی رودخانه حسنجون کاشت که خوش طعم بود و پوستهای کاغذی/نازک مانند پیکن آمریکایی داشت.
یک صندوق چوبی در پستو/کمد برای جلوگیری از ورود موشها وجود داشت. در دهه 1930، تعدادی کتاب چاپ سنگی و خوش نویسی در این صندوق وجود داشت. کتاب چاپ سنگی روی کاغذ کاهی تصویری از جانوران ماوراءالطبیعه داشت که در آن آل، غول، جن، پری، دوالپا، برخی پاهای سمدار، دیو با پاهای شمآلو در کنار هم ایستاده بودند. یک کتاب جلد چرمی قهوهای دستنویس، به زبان عربی یا فارسی، کتاب سوم بود. من آن را نخواندم. یک انجیل مقدس فارسی را که 1937 یک مبلغ مسیحی منتشر کرد. این کتاب مقدس در 1886 چاپ شد. در 1938 به میرزا اسماعیل هدیه شد.
آنها را در دهه 1960 به تهران آوردم. این سه کتاب در ۱۹۷۶ در تهران گم شدند، زمانی که پدر و مادرم خانهشان را فروختند تا به ویرجینیا بیایند. در دستمال بنچاق، مدارک، اسناد، نامهها و کاغذهای دیگری وجود داشت. یک کاغذ خطدار نیم صفحهای، تبریک نوروز بود که با خودکار و جوهر آبی کشیده شده بود. گلدانی با بوته، برگ و گل را نشان میداد. همچنین یک عکس سیاه و سفید از میرزا اسماعیل وجود داشت.
قزوین در زمان سلطنت تهماسب صفوی پایتخت ایران بود. اولین خیابان ایران - خیابان سپه - در آنجا ساخته شد. در زمان کریم خان زند، حاکم قزوین، ملا وردی خان بود. مدرسه ملا وردی خان که در چهارراه مولوی فعلی واقع شده است، احتمالاً یکی از بناهای او ست. بزرگترین آب انبار تک گنبدی جهان به نام سردار در قزوین قرار دارد. مسجد و مدرسه علمیه صالحیه در غرب بازار و خیابان مولوی در محله دیمج قرار دارند. در اواخر دوران قاجار سعدالسلطنه، حاکم وقت، این مجموعه را مرمت کرد.
قانون اساسی و متممهای آن در ۵ آوت ۱۹۰۶ را مجلس شورای ملی تصویب کرد. اصل دوم: شورای ملی نماینده مردم ایران است که طبق قانون وزارت علوم و آموزش و پرورش تعیین میشود. مدارس در شهرها و روستاها ساخته شدند. معلمان از وزارت حقوق میگرفتند. میرزا اسماعیل به عنوان معلم در شهرک استخدام شد. در وزارت آموزش و پرورش مشغول به کار شد.
شهرستان طالقان در استان تهران، در کوههای البرز است. از جوستان تا چالوس، ۱۰۰ کیلومتر و تا رشت، ۳۲۷ کیلومتر. سفر پیاده با سرعت ۳ کیلومتر در ساعت و ۱۰ ساعت در روز، ۴ روز طول میکشد. نقشه طالقان دارای ۸۰ روستا است که مانند استخوان ماهی است. شاهرود ستون فقرات آن است.به سه منطقه تقسیم شود: بالا مانند جوستان، در شمال با مازندران هممرز است؛ میانه، در اطراف شهرک و کولج؛ و پایین، مانند شهراسر، که از جنوب تا قزوین امتداد دارد.
کسی که به زیارت مشهد میرود، لقب مشهدی، به کربلا، کبل و به مکه، حاجی گیرد. همچنین، اگر شخصی در روز حج متولد شده باشد، حاجی نامیده میشود. کسی که از نسل پیامبر باشد، لقب س = سید و به اسپانیایی لقب ال سید را دارد. م = میرزا، باسواد، ش = شیخ، دارای تحصیلات عالی.
2026/05/12
|
|
