|
عصر نو
www.asre-nou.net |
یالوم یک پیوند روانشناختی میان این دو شخصیت برقرار میکند: روزنبرگ با وجود یهودستیزی شدیدش، شیفته آثار اسپینوزا بود. یالوم این تناقض را «مسئله اسپینوزا» مینامد. این کتاب عمدتاً به موضوعات زیر میپردازد: تعارض میان عقل و ایدئولوژی، آزادی اندیشه، یهودستیزی و ناسیونالسوسیالیسم، هویت و تعلق، روانشناسی تعصب و افراطگرایی، و فلسفه اگزیستانسیال. یالوم در این کتاب نشان میدهد: اسپینوزا نماد عقلانیت، تساهل و آزادی فکری است. روزنبرگ نمونهای از تعصب ایدئولوژیک و سرکوب روانی است. ساختار رمان رمان بین دو دوره زمانی حرکت میکند: زندگی اسپینوزا در قرن هفدهم (از جمله اخراج او از جامعه یهودیان و شکلگیری فلسفهاش). و مسیر فکری روزنبرگ در قرن بیستم و نقش او در حکومت نازی. هدف این ساختار نشان دادن این موضوع است که انسانها چگونه میتوانند به شیوههای کاملاً متفاوت به پرسشهای بنیادین زندگی پاسخ دهند. یالوم میکوشد این پرسشها را طرح کند: چرا یک ایدئولوگ یهودستیز میتواند یک فیلسوف یهودی را تحسین کند؟ چه تعارضهای روانی پشت این موضوع قرار دارد؟ آیا فلسفه میتواند به فهم ایدئولوژیهای مخرب کمک کند؟ این رویکرد برای یالوم کاملاً معمول است، زیرا او رمانهایی مینویسد که در عین حال مطالعات فلسفی-روانشناختی نیز محسوب میشوند. در این اثر نیز سرگذشت اسپینوزا و روزنبرگ با دانشی عمیق و روایتی جذاب بیان میشود. یالوم خوانندگان را به سفری در دنیای فلسفه میبرد و همزمان آنان را به اعماق روان انسان هدایت میکند. خوانندگان شاهد وسواس فکری روزنبرگ نسبت به آثار این فیلسوف یهودی و تأثیرات عمیقی هستند که این مواجهه بر زندگی او گذاشت. داستان پرسشهایی درباره ایمان، ایدئولوژی و قدرت اندیشهها مطرح میکند. داستان در دو خط موازی پیش میرود:  خط داستانی اول: زندگی اسپینوزا اسپینوزا در آمستردام و در خانوادهای یهودی پرتغالی که از تفتیش عقاید گریخته بودند متولد میشود. او از کودکی بسیار باهوش، متفکر و اهل پرسش است. بهتدریج نسبت به تفسیرهای سنتی دین دچار تردید میشود و به این نتیجه میرسد که: خدا را باید از طریق عقل شناخت نه فقط از طریق متون دینی. کتاب مقدس یک متن تاریخی است نه فقط یک متن مقدس. دین نباید ابزار قدرت روحانیون باشد. این دیدگاهها باعث میشود رهبران جامعه یهودی او را خطرناک بدانند. مهمترین نقطه عطف زندگی او زمانی است که جامعه یهودیان آمستردام حکم تکفیر علیه او صادر میکند. در پی این تکفیر او از خانواده جدا، و از جامعه طرد میشود. مورد تهدید قرار میگیرد و از نظر اجتماعی کاملاً تنها میشود. اما اسپینوزا برخلاف انتظار: دچار نفرت نمیشود. به دنبال انتقام نمیرود. و زندگی ساده و مستقل را انتخاب میکند. او با تراش دادن عدسی (برای میکروسکوپ و تلسکوپ) زندگی خود را تأمین میکند و تمام وقت خود را صرف فلسفه میکند. فلسفه اسپینوزا در داستان یالوم نشان میدهد که اسپینوزا به نوعی آرامش درونی میرسد زیرا معتقد است: انسان باید اسیر احساسات کور نشود. آزادی واقعی در فهم ضرورتهای طبیعت است. نفرت فقط با شناخت از بین میرود. و انسان آزاد کسی است که تحت سلطه خرافات نباشد. در داستان، دوستی او با متفکران آزاداندیش و همچنین تنهایی عمیقش بهخوبی توصیف میشود. خط داستانی دوم: زندگی آلفرد روزنبرگ در خط موازی داستان، یالوم زندگی روزنبرگ را از دوران جوانی نشان میدهد. روزنبرگ فردی است: منزوی، دارای احساساتی سرکوبشده، پر از عقدههای شخصی، و دارای حس حقارت. نشان داده میشود که چگونه او بهتدریج جذب ایدئولوژی نازی میشود. زندگی او وقتی تغییر میکند که با هیتلر آشنا میشود. هیتلر به او، احساس اهمیت، و هویت میدهد. مأموریت فکری میدهد. روزنبرگ به یکی از نظریهپردازان اصلی نازیسم تبدیل میشود و کتابهای ایدئولوژیک مینویسد. اما یالوم نشان میدهد که او در عمق وجود خود فردی: ناامن، مضطرب، نیازمند تأیید است. وسواس روزنبرگ نسبت به اسپینوزا گره اصلی داستان زمانی شکل میگیرد که روزنبرگ متوجه میشود: گوته، فیلسوفان آلمانی و بسیاری از متفکران بزرگ، تحت تأثیر اسپینوزای یهودی بودهاند. این موضوع او را دچار بحران میکند. او از خود میپرسد: چگونه ممکن است یک یهودی چنین تأثیری بر فرهنگ آلمان داشته باشد؟ آیا باید اسپینوزا را استثناء دانست؟ آیا میتوان او را «آریایی» محسوب داشت؟ این همان چیزی است که روزنبرگ آن را «مسئله اسپینوزا» مینامد. روزنبرگ سعی میکند این تناقض را حل کند: راهحلهای ذهنی او به انکار یهودی بودن اسپینوزا میرسد. به جدا کردن او از سنت یهودی میرسد. به مصادره فکری او برای فرهنگ آلمان دست مییابد، و به توجیه ایدئولوژیک این تناقض. اما این امر در واقع نشاندهنده تضاد روانی عمیق اوست. یالوم از طریق گفتوگوهای روانکاوانه (که در داستان با یک روانکاو خیالی نشان داده میشود) ذهن پیچیده روزنبرگ را تحلیل میکند. عقل نقاد در برابر ایدئولوژی رمان مسئله اسپینوزا را باید فراتر از یک رمان تاریخی یا روانشناختی تلقی کرد. این اثر را میتوان تلاشی ادبی برای پاسخ به یکی از بنیادیترین پرسشهای علوم انسانی دانست: اندیشه انسان چگونه شکل میگیرد؟ آیا افکار انسان محصول عقل فردی است یا نتیجه شرایط تاریخی، اجتماعی و روانی او؟ این پرسش دقیقاً همان مسئلهای است که جامعهشناسی به آن پرداخته است: اینکه هیچ اندیشهای خارج از شرایط اجتماعی تولید نمیشود. یالوم در این رمان، بدون اینکه مستقیماً وارد مباحث نظری شود، در عمل یک مطالعه موردی ادبی درباره همین مسئله ارائه میدهد. او از طریق تقابل دو شخصیت تاریخی، اسپینوزا و روزنبرگ، نشان میدهد که چگونه دو نوع متفاوت از آگاهی میتواند در بسترهای متفاوت تاریخی شکل بگیرد: آگاهی فلسفی که در پی حقیقت است و آگاهی ایدئولوژیک که در پی قطعیت است. از این منظر، این رمان را میتوان نوعی روایت ادبی از تضاد میان شناخت انتقادی و شناخت ایدئولوژیک دانست. اگر از منظر جامعهشناسی به رمان نگاه کنیم، نخستین نکته مهم این است که یالوم نشان میدهد افکار انسانها در خلأ شکل نمیگیرد. جهان اسپینوزا جهانیست برخاسته از: کشور هلند به عنوان مرکز تجارت آزاد که در آن اندازهای از مدارا در رابطه با مذهب برقرار بود. علم جدید رو به رشد داشت و آغاز روشنگری را میشود در بطن جامعه بازدید. در مقابل، روزنبرگ محصول جهانی است که در آن شاهد شکست آلمان در جنگ جهانی اول هستیم. این جامعه به بحران هویت ملی دچار است. یک تحقیر تاریخی را تجربه کرده است و رادیکالیسم سیاسی در آن رو به رشد دارد. به این معنا، یالوم به شکلی ضمنی نشان میدهد که: ایدئولوژیها اغلب در شرایط بحران رشد میکنند. در این رابطه میتوان با این نظر موافق بود که: ایدئولوژیها معمولاً پاسخهای ذهنی به بیثباتی اجتماعی هستند. در این چارچوب، یهودستیزی روزنبرگ صرفاً یک باور شخصی نیست بلکه نوعی پاسخ هویتی به بحران تاریخی است. اما نکته مهم اینجاست: یالوم برخلاف جامعهشناسان کلاسیک، فقط به شرایط اجتماعی توجه نمیکند بلکه یک لایه دیگر اضافه میکند: ساختار روانی. یعنی: شرایط اجتماعی، بستر را میسازند، اما روان فرد، انتخاب میکند. اسپینوزا در این رمان نماد آگاهی انتقادی است و روزنبرگ نماد آگاهی کاذب. تفاوت اساسی این دو در این است که: اسپینوزا حقیقت را حتی اگر دردناک باشد میپذیرد. روزنبرگ حقیقت را اگر با ایدئولوژی ناسازگار باشد رد میکند. یالوم به طور ظریف نشان میدهد که روزنبرگ به جای اصلاح نظریه خود، واقعیت را تحریف میکند. این دقیقاً مکانیسم ایدئولوژی است. زیرا ایدئولوژی، واقعیت را تغییر نمیدهد، بلکه تفسیر واقعیت را تغییر میدهد. یالوم اسپینوزا را نه فقط یک فیلسوف، بلکه نمونهای از «انسان رها از سلطه ترس» معرفی میکند. ویژگی مرکزی شخصیت اسپینوزا در روایت یالوم این است: او جهان را میفهمد، نه اینکه از آن بترسد. به تعبیر اسپینوزا: انسانها وقتی از علل واقعی چیزها آگاه نباشند، اسیر تخیل و ترس میشوند. یالوم بهخوبی نشان میدهد که چرا اسپینوزا میتواند طرد اجتماعی را تحمل کند: زیرا هویت او بر اساس تأیید اجتماعی شکل نگرفته، بلکه بر اساس فهم عقلانی بنا شده است. اگر با مفاهیم مدرن بیان کنیم، اسپینوزا در این رمان نماینده خودمختاری فکری، استقلال روانی، ثبات درونی، و اخلاق مبتنی بر عقل است. در مقابل، روزنبرگ نمونه چیزی است که میتوان آن را «شخصیت ایدئولوژیک» نامید. ویژگیهای این نوع شخصیت عبارتند از: هویت ضعیف فردی، نیاز شدید به تعلق، ترس از بیمعنایی، نیاز به دشمن، و وابستگی به قدرت. آمیزش ادبیات با تاریخ و روانشناسی از منظر تاریخ اندیشه، باید توجه داشت که رمان یالوم یک اثر تاریخی به معنای دقیق نیست. بلکه، یک رمان فلسفی مبتنی بر تاریخ است. یعنی: واقعیت تاریخی با تخیل روانشناختی ترکیب شده است. این روش مزایا و محدودیتهایی دارد: اگر قابل فهم کردن فلسفه را مزیت آن محسوب داریم، سادهسازی پیچیدگی تاریخی ضعف آن است. مثلاً: رابطه واقعی روزنبرگ با اسپینوزا بسیار پیچیدهتر از آن چیزی است که در رمان نشان داده میشود. اما هدف یالوم دقت تاریخی نبوده بلکه فهم روانشناسی ایدئولوژی بوده است. یکی از نقدهای مهمی که میتوان به رمان وارد کرد این است که یالوم ممکن است اسپینوزا را بیش از حد ایدهآلسازی کرده باشد. در رمان، اسپینوزا تقریباً، کاملاً عقلانی، بسیار آرام و از نظر عاطفی کنترلشده و تقریباً بدون ضعف نشان داده میشود. اما از منظر تاریخ فلسفه، اسپینوزا نیز انسانی تاریخی با محدودیتهای خود بوده است. بنابراین میتوان گفت: یالوم از اسپینوزا بیشتر یک تیپ فلسفی ساخته تا یک شخصیت کاملاً تاریخی. یعنی اسپینوزا در این رمان، یک انسان نیست، بلکه نماد عقل است. این انتخاب ادبی قابل درک است اما از نظر تاریخی کاملاً دقیق نیست اسپینوزا و امکان استقلال فکری یکی از پرسشهای مهمی که این رمان مطرح میکند این است: اگر اندیشهها محصول شرایط اجتماعی هستند، پس چگونه اسپینوزا توانست مستقل فکر کند؟ این همان مسئلهای است که جامعهشناسی شناخت آن را مشکل «خودمختاری آگاهی» مینامد. یالوم پاسخ ضمنی جالبی میدهد: استقلال فکری نه فقط محصول شرایط اجتماعی بلکه محصول ساختار شخصیت نیز هست. در روایت یالوم، اسپینوزا دارای ویژگیهایی است که امکان استقلال فکری را فراهم میکند: او تحمل تنهایی را دارد. تحمل طرد شدن را دارد. عدم وابستگی به تأیید اجتماعی در او قوی است. توانایی یک زندگی ساده را دارد. در واقع یالوم نشان میدهد: بزرگترین مانع تفکر مستقل، جهل نیست، وابستگی روانی است. این نکته بسیار عمیق است زیرا بحث جامعهشناسی شناخت را از سطح ساختارهای اجتماعی به سطح ساختار شخصیت گسترش میدهد. یالوم یک نکته بسیار عمیق را مطرح میکند: هر دو شخصیت تنها هستند. اما تفاوت: تنهایی اسپینوزا انتخابی آگاهانه است. تنهایی روزنبرگ در ناتوانی او در ایجاد ارتباط است. یکی تنهایی را به آزادی تبدیل میکند. دیگری آن را به نفرت تبدیل میکند. این شاید عمیقترین نکته روانشناختی رمان باشد. در مقابل اسپینوزا، روزنبرگ نمونه فردی است که نمیتواند با عدم قطعیت زندگی کند. او نیازمند جهان ساده است. جهانی که در آن، دشمن مشخص و حقیقت قطعی باشد. در اینجا یالوم به نکتهای اشاره میکند که در سنت جامعهشناسی شناخت کمتر مورد توجه بوده: ایدئولوژی فقط ابزار قدرت نیست، بلکه پناهگاه اضطراب نیز هست. یعنی: انسانها فقط به دلیل منافع مادی به ایدئولوژی باور ندارند، بلکه برای فرار از اضطراب وجودی نیز به آن پناه میبرند. اگر این تحلیل را بسط دهیم، میتوان گفت: ایدئولوژی سه کارکرد دارد: تبیین جهان، ایجاد هویت، و کاهش اضطراب. روزنبرگ به هر سه نیاز دارد. ساختار روایی رمان و منطق مقایسهای از منظر نقد ادبی، مهمترین ویژگی ساختاری رمان، روایت موازی است. این تکنیک فقط یک انتخاب زیباییشناختی نیست بلکه یک روش تحلیلی است. در واقع یالوم از تکنیک ادبی برای انجام کاری استفاده میکند که در علوم اجتماعی، روش مقایسهای نام دارد. او دو نوع آگاهی را در کنار هم قرار میدهد تا تفاوتها روشن شود. این روش یادآور روش لوکاچ در تحلیل رمان تاریخی است، جایی که شخصیتها نماینده نیروهای تاریخی میشوند. در اینجا، اسپینوزا نماینده عقل انتقادی و روزنبرگ نماینده آگاهی ایدئولوژیک هستند. به این معنا، شخصیتها فقط شخصیت نیستند. آنها تیپهای فکری هستند. مسئله تیپسازی: میان ادبیات و نظریه یکی از ویژگیهای مهم سبک یالوم این است که شخصیتها را تا حدی به تیپهای فکری تبدیل میکند. این روش دو پیامد دارد: اگر وضوح مفهومی را در آن مثبت ارزیابی کنیم، کاهش پیچیدگی انسانی جنبه منفی آن است. به همین دلیل میتوان گفت شخصیت اسپینوزا تا حدی آرمانی شده است. او کمتر دچار تردید میشود. و کمتر دچار ضعف میشود. در حالی که شخصیت روزنبرگ بسیار انسانیتر ترسیم شده زیرا پر از تضاد است. این عدم تقارن میتواند یک انتخاب آگاهانه باشد: یالوم میخواهد تضاد میان عقل و ایدئولوژی را برجسته کند. اما از منظر نقد ادبی میتوان گفت: این امر باعث نوعی عدم توازن روایی شده است. سبک روایی یالوم: ادبیات به عنوان روانکاوی سبک یالوم را میتوان نوعی روانکاوی روایی نامید. او به جای تحلیل نظری، تحلیل را در قالب گفتوگو پیش میبرد، مونولوگ درونی در آن برجسته است، و موقعیتهای دراماتیک را به خوبی ارایه میدهد. این روش باعث میشود مفاهیم پیچیده قابل لمس شوند. در واقع میتوان گفت یالوم کاری میکند که بسیاری از متون نظری نمیتوانند: او نشان میدهد که ایدئولوژی چگونه احساس میشود، نه فقط چگونه تعریف میشود. این تفاوت ادبیات و نظریه است: نظریه توضیح میدهد. ادبیات تجربه ایجاد میکند. تنهایی به عنوان متغیر پنهان یکی از ظریفترین مفاهیم رمان، مفهوم تنهایی است. هر دو شخصیت تنها هستند. اما تفاوت در نحوه مواجهه با تنهایی است. اسپینوزا، تنهایی را به خودشناسی تبدیل میکند. روزنبرگ، تنهایی را به نفرت تبدیل میکند. این شاید مهمترین گزاره جامعهشناختی پنهان رمان باشد: تنهایی لزوماً انسان را رادیکال نمیکند. نحوه مدیریت تنهایی تعیینکننده است. اگر بخواهیم رمان مسئله اسپینوزا را در یک جمله خلاصه کنیم، میتوان گفت این اثر مطالعهای ادبی درباره این پرسش است: چه شرایطی انسان را به سوی تفکر انتقادی میبرد و چه شرایطی او را به سوی ایدئولوژی سوق میدهد؟ پاسخ یالوم چندلایه است: نه فقط جامعه، نه فقط روان، بلکه ترکیب هر دو. در نهایت میتوان گفت این رمان دفاعی است از: شجاعت فکر کردن، تحمل پیچیدگی، پذیرش عدم قطعیت. و شاید پیام نهایی آن این باشد: بزرگترین تفاوت میان فیلسوف و ایدئولوگ در دانایی نیست، در تحمل حقیقت است. شاید بتوان این را نیز گفت: مسئله اسپینوزا را باید رمانی درباره این پرسش دانست: بزرگترین خطر برای انسان جهل است یا نیاز به یقین؟ پاسخ ضمنی یالوم، نیاز به یقین است، زیرا: انسانی که نمیتواند با تردید زندگی کند، به ایدئولوژی پناه میبرد. اما انسانی که میتواند با عدم قطعیت زندگی کند، به فلسفه نزدیک میشود. یالوم بهطور ضمنی این سؤال را مطرح میکند: چه چیزی انسان را به سوی آزادی فکری میبرد و چه چیزی او را به سوی تعصب؟ او خود نشان میدهد که بزرگترین نبرد در تاریخ، نبرد میان عقل و تعصب در درون انسان است به همین دلیل میتوان گفت این رمان در نهایت دفاعی است از: تفکر انتقادی، فردیت فکری، و شجاعت شناخت. و شاید بتوان پیام نهایی رمان را این جمله دانست: آزادی فکری بدون تحمل اضطراب ممکن نیست. این کتاب را زهرا حسینیان و محمدرضا فیاضی به فارسی برگرداندهاند و نشر ترانه در مشهد منتشر کرده است. |
