هفتادويکمين سالگشت تولد يدالله رؤيايی

منوچهر آتشی: يدالله رؤيايی، مقبول خواص است

محمدعلی سپانلو: يک چهره اجتماعی و شاعری صاحب سبک و مستقل است

 

يدالله رويايی - شاعر - در هفدهم ارديبهشت​ماه سال ۱۳۱۱ در دامغان به دنيا امد.

رويايی که سال​هاست در فرانسه زندگی می​کند، تاکنون مجموعه​هايی چون "بر جاده​ها تهی" ، ​"شعرهای دريايی" ، "​دلتنگی​ها" ،​ "​از دوستت دارم"​ ،​ " لبريخته​ها" ​، ​"​هفتاد سنگ قبر" ​، ​" امضايی بر پشت" ، "​هلاک عقل به وقت انديشيدن" ، " مار، رسم آينه از راه" ، ​"​پس مرگ چيزی ديگر بود" و " امضاها" را منتشر کرده است.

همچنين در اسفندماه سال ۱۳۸۰ نشان شواليه در قلمرو هنر و ادب که يکی از چهار نشان مهم دولت فرانسه به شمار می​آيد به او اعطا شد. در نامه کاترين تاسکا وزير وقت فرهنگ و ارتباطات فرانسه به يدالله رويايی آمده است: «دولت فرانسه با اعطای نشان به تلاش شخصيت​های برجسته​ای که در زمينه هنر يا ادبيات آثار خلاق آفريده​اند يا در شکوفايی فرهنگ، چه در فرانسه و چه در جهان سهمی ايفا کرده​اند، ارج می​گذارد».

به مناسبت فرا رسيدن هفتادويکمين سالگشت تولد اين شاعر، خبرنگار بخش حکمت، فلسفه و ادب خبرگزاری دانشجويان ايران (ايسنا) گفت و گوهايی با منوچهر آتشی و محمدعلی سپانلو در بررسی شعر او انجام داده است.

منوچهر آتشی - شاعر - درباره ارزيابی​اش از شعر يدالله رويايی گفت: رويايی از سال​های چهل به بعد به شيوه​ای به نام شعر حجم يا اسپاتمانتاليسم دست پيدا کرد. اين شيوه با استفاد از واژگان کم، فضاهای خاص شعری را ايجاد می​کند که گرچه خيلی​ها خواسته​اند آن را تجربه کنند، ​اما فقط خود رويايی توانسته در آن موفق باشد.

وی در توضيح چگونگی دستيابی اين شاعر معاصر به اين شيوه يادآو شد: او زبان خارجی را خوب می​داند و با خواندن شعر شاعران معروف فرانسه و همچنين با بهره​گيری از "عقل سرخ" سهروردی، "تذکره​الاوليا"ی عطار و متون عرفانی قديم ما، به شيوه​ای با کلمات کم دست يافته است که نوعی ژرفای عرفانی دارد. در شعر او واژه​ها نوعی کنار هم قرار می​گيرند که حالتی عرفانی ايجاد می​کنند و من نام آن را عرفان و واژه​ها می​گذارم.

آتشی سپس درباره مخاطبان شعر رويايی متذکر شد: رويايی، خودش زمانی که کتاب "لبريخته​ها" را با شمارگان کمی منتشر کرد، گفت که اين​ها برای مخاطبان خودش ساخته شده است، يعنی او خود قبول دارد که مخاطبان شعرش افراد خاصی هستند و مانند شعر شاملو يا ديگران، مقبول طيف گسترده​ای نيستند.

او در ادامه تصريح کرد: در جامعه ما شعر را به ما​بهازای خارجی​اش می​سنجند، مثلا شعر شاملو به خاطر رويکرد سياسی اجتماعی​اش و شعر اخوان به خاطر شکواييه​هايش از شکست ۲۸ مردادماه ۳۲ مقبول عام هستند. يا در مورد خود من، هنوز سه کتاب اولم که در حال و هوای ۲۸ مرداد سروده شده، به محض چاپ شدن، ناياب می​شود؛ اما رويايی هدف شعر را خود شعر می​داند، نه بيرون از شعر و به همين خاطر مقبوليت عام ندارد و مقبول خواص است.

وی افزود: کار رويايی، کار ساده​ای نيست. او با شناخت آثاری چون عقل سرخ، به اين نوع شعردست يافته و کسانی که اهل مطالعه​اند می​دانند او چه کار دشواری را انجام می​دهد.

آتشی با تاکيد بر اينکه رويايی را جزو چند چهره برجسته شعر معاصر ايران می​داند، گفت: گرچه بعضی​ها اسم او را در کنار شاملو، اخوان و سپهری نمی​آورند، اما من او را شاعر بزرگی می​دانم. دليل اين هم که به شعر رويايی توجه نمی​شود، خاص و دشوار بودن آن است و بنابراين آن طور که بايد نگاه دقيقی به آن نمی​شود.

محمدعلی سپانلو - شاعر - نيز با تاکيد بر اينکه يدالله رويايی شاعر صاحب سبک و برجسته​ای است، به خبرنگار ايسنا گفت: اشعار رويايی را می​توان به دو دسته تقسيم کرد: بخشی از اشعار او که در سنين ميانی عمرش نوشته شده است و اوج آن در کتاب "دلتنگی​ها" ديده می​شود، بيشتر با مخاطب ارتباط برقرار می​کند، ولی در همين شعرها هم جوانه آنچه که امروز به عنوان سبک رويايی شناخته شده است، ديده می​شود. يعنی شعر حجم که رويايی زمانی پيشنهاد آن را داده بود، سبکی کاملا شخصی و پيچيده است و روز به روز هم پيچيده​تر می​شود.

وی با بيان اينکه اين نوع شعر رويايی مخصوص خواص است، افزود: او در هر دو نوع شعرش ورزيده است و پسنديدن اشعار او کاملا بسته به سليقه فرد است که يکی را بپسندد يا هر دو را در امتداد هم ببيند.

سپانلو همچنين متذکر شد: در مجموعه​های "دريايی​ها" و "دلتنگی​ها" که مردمی​تر هستند و ارزش​های هنری قابل توجهی دارند، جوانه همين سبک امروز که پيچيده​تر است و رابطه بين اشيا و کلمات را به هم می​زند و از طرف بخشی از جوان​ها مورد تقليد می​گيرد، ديده می​شود.

وی در توضيح تفاوت دو نوع شعر رويايی گفت: او در ابتدا بيشتر به عينيات و رئاليسم توجه داشت و از اين رئاليسم برمی​خاست و روابط سورئال افراد واقعی، را در آن واقعيت​ها کشف می​کرد. اما کندوکاو اهتمام امروز رويايی در اين است که با خود کلمات جست​وجو می​کند، يعنی در خود کلمات کاوش می​کند و ديگر کاری به تصاوير عينی​اش ندارد. در واقع رويايی شعرهای امروزش را براساس ذهنياتی که از روابط ميان کلمات، عبارت​ها و جمله​ها نشات می​گيرد، می​رسازد و همان طور که گفتم، نوع ارتباط آنها با مخاطب بستگی به سليقه افراد دارد.

سپانلو ادامه داد: خود من شعری را دوست دارم که بتوانم به طور تصويری آن را ببينم که اتفاقا رويايی شعرهای خيلی خوبی در اين زمينه دارد. سليقه من درباره شعرهای امروز رويايی اين است که آن قسمت​هايی را می​پسندم که يک نوع نظريه فلسفی که به زندگی برمی​گردد، در آنها باشد، البته نه اينکه اين شعرها لزوما اجتماعی يا سياسی باشد.

وی سپس تصريح کرد: البته به هر تقدير، عده​ای از جوان​ها هستند که حفاری کردن در خود کلمه و کاويدن آن را می​پسندند، کلمه را وارونه می​کنند و مثلا جو را به شکل خود جوی آب می​نويسند و ...؛ رويايی نيز به ديد خودش نوعی کار حجم انجام می​دهد و اشعارش از احجام کلمات کشف می​شود.

شاعر "پائيز در بزرگراه" سپس درباره جايگاه رويايی در شعر امروز گفت: من هميشه گفته​ام معلمان برجسته نسل ما آل احمد، شاملو و رويايی بوده​اند. آنان برخلاف بعضی شاعران و نويسندگان که در دادن معلومات خود به نسل​های بعدی خسيس بودند، تجربيات خود را در اختيار ديگران گذاشتند.

اين مترجم تاکيد کرد: رويايی يک چهره اجتماعی، شاعری صاحب سبک و مستقل است و حتا اگر سليقه انسان بعضی کارهايش را نپسندد، از ارزش کار و اهتمام او چيزی کم نمی​شود.

وی در پايان خاطرنشان کرد: قسمتی از کار رويايی به روح و روانی که به مسائل انسانی می​پردازد معطوف است و در قسمت ديگر او از يک کار آزمايشگاهی و لابراتواری روی کلمات به معنايی می​رسد که گاه می​تواند انسانی باشد و گاه فقط نتيجه يک کار آزمايشگاهی روی کلمات است. البته خودم، آن جنبه انسانی را ترجيح می​دهم.