همنشین بهار
من اين روزگاران اسارت بزرگ را، نه در نوحه سرائی بر ويرانه
ها و طلب ُمصرّانه از آسمانها، بلکه در گردآوری و آمار برداری های بر هم انباشته
مان صرف کردهام، دارائی هائی که هيچ دشمن پيروز نمیتواند از ما برُبايد، يادمان
ها... بله يادمان ها
رومن
رولان
دَردآور است که حديث ِ زندان و زندانی،
بخش عمده ای از تاريخ کشور ما را تشکيل میدهد، امّا این واقعّیت نشانگر اين هم
هست که جامعه ما ُمرداب نيست، رودِ خروشانی است که سکوت و سکون در آن راه ندارد و
سنگ انداختن ها نمیتواند راهش را سّد کند.
فهرست (البته ناقصِ) زير را که با تلاش
و جستجوی بسيار تهّيه نمودهام ليست کتاب ها يا مقالاتی است که پيرامون «زندانهای
شاه و شیخ»، نوشته شده و آنرا به آن دسته از زندانيان سياسی تقديم میکنم که يک
سينه سخن دارند که از آن همه مردم ايران است، ولی آنان این مهم را که چون کوله
باری بر دوش آنهاست، با امروز و فردا کردن و دلخوشی در «زندانِ روزَمرّگی»! حبس
نموده و برباد میدهند. دهها هزار تن از رعناترين و ُزلالترين فرزندان اين ميهن
از جمله به دليل تجربيات ناگفته شاهدان جنايات گذشته، به قتلگاههای رژيم جديد
رفتند، شاهدانی که هنوز بعد از گذشت چند دهه لب به سخن نگشودهاند.
اگر آثاری چون تاريخ بيداری ايرانيان و
مشروطه کسروی و تاریخ سی ساله نبود، اگر نظائر مکّی و شعاعیان و جزنی... نيز به
وقايعنگاری صرف اکتفا نموده و امثال روزبه و پاک نژاد و سعيد محسن، پته جنايتکاران را روی آب نمیريختند، نويسندگان
مرتجع و «قلمفروش»، شيخ فضل الله نوری و ناصرالملک را صوراسرافيل و سّتارخان جا
میزدند و کودتای ۲۸ مرداد را قيام ِ ملّی! و شلاق به دستان دهه شصت را مصدق! و
منتسکيو! قالب میکردند.
***
اگر « حَبْسيّه » (زندان نامه
و شعر زندان) را تنها به قصیدهای که شاعر در زندان و مربوط به حبس خود ساخته،
محدود نکنیم، اگر بپذیریم که فرهنگ حَبْسيّه يا فرهنگ زندان بخشي از فرهنگ مردم به
شمار میرود و دريچه هاي تاريخ را بر روي ما ميگشايد، نگاهمان به زندان نویسی و
ادبیّات زندان متفاوت میشود.
«حَبْسيّه» های خاقاني شروانی و
فرّخی یزدی، «ناله
از حصار نای»، و سوز و گداز امثال مسعود سعد سلمان، تقدیرگرایی
کور و ندیدن نظم ستمزا، شکایت از شپش و پشه در سلّول که در
سرودههای زنداني دوره صفوي (ابوالقاسم امري) و ملك الشعراي بهار، هم دیده میشود،
آرام آرام جای خود را به چالش کشیدن استبداد میدهد و به جای نقالّی و وقایع نگاری
«ایام مَحبَس» علی دشتی، نقادی «بزرگ علوی»، و وقایع نمایی کتاب «نه زیستن، نه
مرگ» مینشیند.
از
تعریف رسمی«حَبْسيّه» که
عبور کنیم، میتوان و باید آثار ارزشمندی را که زندانیان سیاسی در زندان خلق کردهاند،
« حَبْسيّه »
نامید.
به نظر
من
·
«گنجينه خواف» آیه الله مُدرّس،
·
«رُمان نادره» سید جعفر پیشه وری،
·
نامه های سرگرد جعفر وکیلی،
·
«تقریرات» دکتر محمّد مصدق،
·
«گذشت عمر» دكتر شايگان،
·
تحقیقات عیدالحسین نوشین روی شاهنامه،
·
«شوهر اهو خانم» علی محمد افغانی،
·
«زمین سوخته» احمد محمود،
·
«پرتوی از قرآن» آیه الله طالقانی،
·
«داستان تکامل و خلقت انسان» دکتر یدالله سحابی،
·
«باد و باران»، «سیر تحوّل قرآن» و «پديدههاي جوّی» مهندس
بازرگان،
·
«غزل شماره هفتِ» مهدی اخوان ثالث،
·
«قصیده لبخند چاک چاک» محمد شمس لنگرودی،
·
رُمان «تاتار خندان» غلامحسین
ساعدی،
·
[هَمدمی با] «کلیدر»، محمود دولتآبادی،
·
«شناخت اجتماعی هنر» رضا علامهزاده،
·
«آهنگهاي فراموششده» احمد شاملو،
·
«تاریخ سی ساله» بیژن جزنی،
·
دنیامیسم قرآن موسی خیابانی...
·
«سرود ايران
اختر شبانه» عباس
رستگار،
·
نور، « انرژیِ مولّدِ شعاع» The energy that create light raysهمنشین
بهار،
و ترجمه کتبی
چون:
·
«از اعماق» اسکاروایلد «فیروز میرزا»،
·
«هياهوي بسيار براي هيچ» شكسپير (عبدالحسین نوشین)،
·
«خانم وارن» برناردشاو (بزرگ علوی)،
·
«دُن آرام» شولوخوف (به آذین)،
·
«جنگ شكر در كوبا » ژان پُل سارتر (جهانگير افکاری)،
·
«منشاء حیات» ُاپارین (هاشم بني
طرفي)،
·
«تاریخ اجتماعی هنر» آرنول هاوزر، (مجید امین مؤید)،
·
«تاريخ فلسفه غرب» برتراند راسل و «ناشناس اسرارآميز» (Mysterious
Stranger) مارك توين، (نجف دريا بندري)،
·
Приключения барона из Мунчаусен «ماجراهای بارون مونچهازن» (سروژ استپانیان)،
و آثاری در
باره پاولوف و فروید... (و دیگر آثاری که من نمیدانم و) در زندان و زیر سایه
دیکتاتوری تهیّه شده اند، همه و همه ــ نوعی «حَبْسيه» است.
همچنین
کارهای نمایشی هنرمندانی چون: ناصر رحمانی نژاد در زندانهای قصر و قزل حصار، («انسان
فقط بوسيله ی نان نمیميرد» اثر Jorge Diaz ، نمایشنامه «مرگ
در برابر»...)، و اجرای «پردة آخر نمايشنامة اتللو»، و «هملت»
شکسپیر و برخی آثار «برشت» مثل «گالیله» و «چهرههاي سيمون ماشار»...و
«چشم در برابر چشمِ» ساعدي (توسط زنان زندانی در
رژیم پیشین) ــ «حَبْسيّه» است.
یادآوری کنم که
در زندان های بعد از انقلاب هم، از اینگونه «حَبْسيّه »ها، داشتهایم، « مانيفست
جمهوری خواهی» اکبر گنجی یک نمونه است.
البّته «صاحب
کار» برخی از کتبی که در زندان های جمهوری اسلامینوشته شده، بازجویان بوده
اند و شماری از اینگونه کتب، بفرموده! نگاشته شدهاست. (مثل خاطرات فردوست،
کژراهه طبری...)
***
آنچه در این نوشته برجسته شده، خاطرات و
روایت زندانیان رژیم های شاه و شیخ و کتب و مقالاتی است که به نوعی به زندان و
زندانیان پرداخته است.
با این یادآوری که شناسنامه کامل آثار
زندان فقط با تلاش جمعی به سرانجام میرسد، به نکات چند اشاره میکنم:
ــ اين ليست به اين دليل که
تمام جزئيات مربوط به یک اثر را ارائه نميدهد، «کتاب شناسی زندان» به معنی دقيق
کلمه نيست و از اين بابت پوزش میخواهم.
ــ در اين فهرست نام «ناِکسان» نيز ديده ميشود و روشن است که ماهيت
خاطره نويسانی چون ازغندی(منوچهری) و هادی غفاری با صفر قهرمانی و مرضيه اسکوئی ــ
قابل قیاس نیست.
ــ جدا از کتب و مقالات مربوط به زندان، به ترانه سرودها، آثار هنری
و فیلمهای مربوط به زندان و نیز به سایتهایی که مسئله زندان را برجسته میکنند
ــ اشارات کوتاهی کردهام با این یادآوری که مبحث مهّم و پردامنه ترانه و سرود،
کار و مجالی دیگر میطلبد و من صلاحیت پرداختن به آن را ندارم.
ــ ميدانيم که تاريخ شفاهی مکتب جديدی در تاريخ نگاری است که از
حدود سه دهه پيش ظهور کرده است. تاريخ شفاهی، ثبت و ضبط رويدادها و حوادث برای
تاريخ نگاری به شيوه غير مکتوب است، علاوه بر اين، تاريخ شفاهی مقدّمه ای برای
تاريخ مکتوب هم هست. در حال حاضر مؤسّسات مختلفی درباره تاريخ شفاهی ايران در خارج
از کشور وجود دارد که پروژه تاريخ شفاهی هاروارد، تاريخ شفاهی جنبش چپ در ايران،
بنياد مطالعات ايران و تاريخ شفاهی يهود (درباره يهوديان ايران)، از جمله آنها
هستند در همين رابطه آقای حميد احمدی با بسياری از حادثه سازان تاريخ معاصر ما
مصاحبههای باارزشی انجام داده است.
نيروهای انقلابی ميهن ما به دليل
گرفتاری های روزمره يا شايد دماغ در نياوردن اين کارهای روشنفکری! تا کنون به اين
موضوع نپرداختهاند، بر عکس تا آنجا که من اطلاع دارم سردمداران رژيم از توجه به
اين مسئله غافل نبوده و واحد تدوين تاريخ شفاهی انقلاب اسلامی، حوزه هنری، مرکز
اسناد انقلاب اسلامیو مؤسّسه مطالعات تاريخ معاصر ايران از مراکز رسمیهستند که
از سالها پيش فعاليت خود را آغاز کردهاند.
***
«بيزاري از شب فريب است اگر در ستايش روز ترانه اي نخوانیم»، هيچکس
نميداند ِکی و کجا خواهد افتاد، چه بسا فردا از خاک ما گندمیبرويد و در
تنوری بسوزيم يا شبدری برآيد که ُبزی درآن بچرد، اميدوارم امروز و فردا نکنیم تا
خاطراتی که در اصل مُتعّلق به مردم شريف ميهنمان است گم و گور نشود و بخصوص پای
صحبت خانواده زندانيان که در اصل بار همه محنتها بر دوشآنها بوده است،
بنشينیم.
با اعتقاد به این واقعّیت که «ايرانی
بدون زندان، شکنجه و اعدام ممکن است»، و از درون شب تار، گل صبح خواهد شکفت ــ به
برخی از آثاری که به زندانهای شاه و شيخ میپردازد و من به آن دسترسی داشته ام،
نگاه میکنيم.
بار دیگر یادآوری میکنم که اين ليست از
جمله به اين دليل که تمام جزئیات مربوط به یک اثر را ارائه نميدهد ــ «کتاب شناسی
زندان» به معنی دقيق کلمه نيست و همین جا از عدم ترتیب و نارسایی های این نوشته
صمیمانه پوزش میخواهم.
خاطرات و اسناد زندانهای دوره پهلوی:
۱-
ايام محبس ــ علی دشتی (چاپ ششم: خرداد ۱۳۵۲ انتشارات اميرکبير)
ايام محبس، يادداشت هايی است که علی
دشتی در اثنای سه ماهه حبس نگاشته و ابتدا در قسمت پاورقی شفق سرخ (از شماره ۱ تا
۱۵) به طبع رسيد. پس از آن نيز چندين بار چاپ و منتشر شد و اينک به چاپ هفتم رسيده
است.
۲- خاطرات نصرت الدوله فيروز (ایام محبس در
زندان
نظمّيه و قصر)
اين يادداشت ها در بخشى از جلد دوم
كتابى كه به سال ۱۳۷۰ با عنوان اسناد و خاطرات و آثار فيروز ميرزا نصرت الدوله از
سوى انتشارات «نشر تاريخ» چاپ و منتشر شده مندرج است.
«مجموعه مکاتبات، اسناد، خاطرات و
آثار فیروز میرزا فیروز (نصرت الدوله): / به کوشش منصوره اتحادّیه (نظام مافی)، سیروس سعدوندیان»
نصرت الدوله در زندان قصر بازداشت بود،
زندانی كه از جمله به دستور و تلاش خودش در سمت وزير عدليه ساخته شده بود.
۳- تيمورتاش در صحنه سياست ايران، باقر
عاقلی، نشر جاويدان، تهران ١٣٧۱
(تیمورتاش هم که خود از بانیان زندان
قصر بود، در همانجا زندانی شد و آنگونه که پیشه وری روایت کرده، بد جوری به ذلّت
افتاد.)
۴- واقعه اعدام جهانسوز و ريشه های
اجتماعی و سياسی آن، تجفعلی پسيان، مدبر، تهران، ١٣٧۰
۵- زندگی نامه محرمعلی شميده،
ازبنيانگذاران سازمان جوانان کمونيست و اتحاّديه های کارگری به کوشش بهرام چوبينه
آلمان ۱۳۷۳
۶- خاطرات زندان از: ع شميده (باکو )
۱۹۸۰
۷- قيام افسران خراسان ــ پروفسور احمد
شفاهی، کتابسرا، تهران ۱۳۶۵
۸- ياداشتهای زندان ــ جعفر پيشه وری. ناشر: پسيان تهران
- خاطرات و يادداشتهای زندان، پيشهوری،
(اوّل بار در باکو و بعد از انقلاب پنجاه و هفت در «ماينز آلمان» منتشر شد. بنياد حافظ ) «کتاب يادداشتهای
زندان» نوشته پيشهوری، بعد از شهريور
۱۳۲۰ با امضاء مستعار سيمرغ، ابتدا زير عنوان «از زندان تا کاشان»در «روزنامه
داد»، درج شد. «هفتهنامه ناهيد» هم
دنباله آن را منتشر کرد. بعدا تمام اين يادداشتها در روزنامه« آژير »، تجديد چاپ
شد.
۹- خاطرات دوران سپری شده، (خاطرات و
اسناد يوسف افتخاری)، به کوشش کاوه بيات و مجيد تفرشی، نشر فردوس، تهران، ۱۳۷۰
۱۰- دفاعّيات احمد کسروی از سرپاس مختاری
و پزشک احمدی، به کوشش باهماد آزادگان، خاوران پاريس ۱۳۸۳
۱۱- محاکمه محاکمه گران، تهران، ــ «م-
گلبان»، و «ی – شريفی»، نشر نقره، تهران
۱۳۶۳ (در مورد مباحثات دادگاه عاملان کشتار مدرّس، ارانی، فرخی و سردار اسعد...)
۱۲- راهيان خطر (در مورد زندان با
اشاراتی به مهندس ُعلوی، علوی، ارانی، سعيد سلطان پور...) ــ باقر مومنی، خاوران
۱۳۸۵
۱۳- خاطرات يک زن توده ای، اوّلين زن
قزاّق در ايران ــ راضيه ابراهيم زاده، کلن، ١٣٧٣ چاپ جديد: توسط نشر آيدا در
آلمان، ٢٠٠۵ (با عنوان «خاطرات يک زن
ايرانی»، هم چاپ شده است.)
- خاطرات يک زن تودهای ــ راضيه
ابراهيمزاده (به کوشش: بهرام چوبينه - نشر: دادار)
۱۴- پنجاه و سه نفر، بزرگ علوی،
انتشارات جاويدان، تهران، ١٣٥٧ (بار اوّل
در سال ۱۳۲۳ منتشر شده، در سال ۱۳۵۷ انتشارات اميرکبير، و بعداً در سال ۱۳۸۴نشر
«نگاه»، آنرا تجديد چاپ کرده است)
۱۵- پنجاه نفر...و سه نفر ــ جلد اوّل
از خاطرات دکتر انور خامه ای (چاپ اوّل، ايران انتشارات هفته، ۱۳۵۷چاپ دوّم آلمان
غربی انتشارات نويد)
۱۶- دفاعيات تقی ارانی يک اثر
فناناپذير، (فدراسيون محصلين و دانشجويان ايرانی در آلمان فدرال و برلن غربی،
سال...)
- دفاعیات دکتر ارانی در دادگاه ۵۳ نفر
ــ دنیا دوره چهارم شماره یک و دو سال ۱۳۴۲
- روزنامه اطلاعات از تاریخ ۱۱ تا ۲۶
آبان سال ۱۳۱۷، بخشی از جریان محاکمه ارانی
را درج کرده است.
۱۷- مرگ ستارگان ــ دکتر س. وحدت نیا،
(در این کتاب به شلاق خوردن دکتر ارانی در زندان قصر و انداختن او بدون هیچ گونه
لباسی در سلّول مرطوب، اشاره شده است.)
۱۸- نوروز در خارک، «ياداشتهای سيد
ابوالقاسم انجوی شيرازی در زندان خارک» ــ آدينه ٥٦ و ٥٧ ، نوروز ١٣٧۰ ــ به اهتمام ميهن صداقت پيشه (نشر چاو
۱۳۸۴)
۱۹- از تهران تا استالين آباد، محمّد تربتی،
نشر نقطه، تابستان ۱۳۷۹
۲۰- کتاب آرزو، (عباس اسکندری) در ۱۳۲۲
ش، در دو مجلّد، از سوی مؤسّسه مطبوعاتی پروين، منتشر شد. انتشارات غزل، زمستان
۱۳۶۱
در جلد اوّل، به تقليد از «کتاب خلسه»،
يا خوابنامة محمّدحسن خان اعتمادالسلطنه، به محاکمة خيالی مخالفان حکومت
مشروطه و حقوق ملّت، در دورة سلطنت رضاشاه، پرداخته است. البّته پايان ماجرای اين
محاکمه روشن نيست... (عباس اسکندری نزديک به ده بار، در دورة رضا شاه بازداشت و هر
بار، پس از تحمّل چند ماه زندان، آزاد شده است.)
۲۱- محاکمات سياسی در ايران از سال
۱۳۳۳تا ۱۳۵۷ ــ بهروز طيرانی، نشر علم سال۱۳۸۱، در مورد دستگيری های پس از ۲۸
مرداد که رژيم شاه تهيه نموده است و اسناد باارزشی دارد
۲۲- گذار از برزخ ــ ناصرزربخت، نشر
آتيه ۱۳۸۰ (در اين کتاب وصیّتنامه زربخت و نامههايش به باقر مؤمنی به همراه
مقاله يی مفصل از مؤمنی را میخوانيم.)
۲۳- گذز از طوفان ــ گفتگوی حميد احمدی
با مرتضی زربخت نشر ققنوس ۱۳۸۲
۲۴- ياداشتهای زندان، از ۱۹۲۸تا ۱۹۴۲
اردشير آوانسيان، حزب توده ايران، به
کوشش علی دهباشی، انتشارات شهاب، تهران ١٣٧٨)
۲۵- تقريرات دکتر مصّدق در زندان، به
اهتمام سرهنگ جليل بزرکمهر وکيل مصدق در دادگاههای نظامی، و با کوشش ايرج افشار،
تنظيم شده. تهران، انتشارات فرهنگ ايران زمين، ۱۳۵۹
۲۶- خاطرات شاپور رپورتر
(ناشر...سال...)
۲۷- خاطرات حسين مکّی، انتشارات علمیتهران
(به انگليسی هم ترجمه شده، لندن و نيويورک، ۱۹۸۶، انتشارات کروم هلم) اين کتاب از
جمله به چهره پشت پرده کودتای ۲۸ مرداد شاپور رپورتر اشاره میکند، فردی که
مورّخين تا اين اواخر چندان از او نمیگفتند.
۲۸- زندان فلک الافلاک، خليل ملکی،
مجلّه فردوسی، تهران، ١٣٣۵
۲۹- خاطرات سياسی خليل ملکی، تهران
پائيز ۱۳۶۸ ـ شرکت سهامیانتشار
۳۰- خاطرات سياسی خليل ملکی (با مقدمه
همايون کاتوزيان)، انتشارات رواق، پائيز ١٣٦۰
۳۱- خاطرات روزنامه نگاران زندانی
«خليلی ملکی»، «احمد ناظرزاده کرمانی» و «ايرج نبوی» ــ گردآوری و تدوين: سيد فريد
قاسمی(تهران: نشر آبی، ۲۰۰۴، چاپ اوّل)
۳۲- دفاعيات خسرو روزبه در دادگاه تجديد
نظر نظامی، انتشارات حزب توده (البته انتشارات حزب توده، دفاعيات روزبه را با حذف
بخش های مربوط به ترور محمّد مسعود و انتقاد از رهبران توده ای منتشر کرد و نام آن
را «دفاعيات خسرو روزبه، قهرمان ملّی» گذاشت.)
۳۳- از انزلی تا دوشنبه ــ محمّد روزگار
(استکهلم، انتشارات آرش، ۱۹۴۴)
۳۴- دنيای ارانی ــ باقر مومنی،
انتشارات خجسته، تهران ۱۳۸۴ (مقاله «تقی ارانی: روشنفکر انقلابی یا زندانی شمارۀ
۷۴۰ ، ...»
- دنیای نا پایدار ارانی (درمورد کتاب
فوق) ــ کاوه بیات (جهان کتاب، سال دهم، شماره ۱۰ بهمن ۱۳۸۴)
۳۵- نيم قرن مبارزه ــ خاطرات دبير کل
حزب دموکرات عبدالله حياکی
۳۶- يادهايی از گذشته (خاطرات دکتر
غلامحسين فروتن) به کوشش: علی دهباشی تهران، انتشارات سخن، ۱۳۸۰
۳۷- افسانه ما، سروان توپخانه غلامعباس
فروتن (بعد از انقلاب بصورت چاپ سفيد در ايران منتشر شده، و هم اکنون در سایت «راه
توده»، میتوان مطالعه نمود.)
۳۸- خاطرات محمّدمهدی عبدخدايی (مروری
بر تاريخچه فدائياناسلام) ناشر:مرکز
اسناد انقلاب اسلامیمحل نشر: تهران تاريخ نشر: ۱۳۷۹
۳۹- رفقای بالا ــ منوچهر کی مرام
(تهران ارديبهشت ۱۳۷۴ ناشر: شباويز)
۴۰- خاطرات سياسی، ايرج اسکندری (بخش
نخست)، به کوشش بابک اميرخسروی و فريدون آذرنور، پائيز ۱۳۶۶
- خاطرات ايرج اسکندری (مؤسسه مطالعات و
پژوهشهای سياسی)
- خاطرات سياسی ايرج اسکندری، بکوشش علی
دهباشی، چاپ اوّل، انتشارات علمی، تهران، ۱۳۶۸. چاپ دوّم، انتشارات علمی، ۱۳۶۸ چاپ
سوّم، انتشارات علمی، ۱۳۷۹
- يادمانده ها و ياداشتهای پراکنده ــ
ايرج اسکندری به کوشش بهرام چوبينه، آلمان، انتشارات مرد امروز
(جدا از مقدمه کتاب فوق که با عنوان
«مدار بسته رفیق اسکندری»، نوشته شده و به قلم «باقر مومنی» است، نقش و قلم ایشان
را در جایجای کتاب میتوان حدس زد.)
۴۱- کتاب سياه يا کتابچه حقيقت
(به دستور تيمور بختيار ادارة فرمانداری
نظامیدر ۱۳۳۴ درپی دستگيری شبکه های نظامیحزب توده پرونده های بازجويی و محاکمه
های آنان را با عنوان کتاب سياه دربارة افسران حزب توده منتشر کرد. گفته اند که امان
الله قريشی از سران نادم حزب توده کتاب اخير را به نام تيمور بختيار تأليف کرده
است). چاپ اوّل: تهران اسفند ۱۳۳۴، چاپ دوّم: آمريکا، کاليفرنيا ۱۹۸۹، انتشارات
جهان
جالب اینجاست که با اقتباس از امثال
تیمور بختیار و سرهنگ زیبایی، در تیرماه سال ۱۳۷۷، در تهران جزوه ای با نام مشابه
(کتابچه حقیقت)، انتشار یافت که از
ارتباطات داخلی و شیوه دستگیری رهبران حزب توده و اعمال پس از انقلاب این
تشکیلات...صحبت میکند. «حمید احمدی» در واکنش به آن «کتابچه حقیقت، پدیده نوظهوری
در عرصه جنگ روانی...» را نوشته است.
۴۲- شکنجه در رژيم شاه ــ سعيد صمدی
پور، ناشر: مرکز اسناد انقلاب اسلامی
۴۳- ميهمان اين آقايان - م.به آذين،
تهران، ۱۳۴۹ (چاپ اوّل آن در سال ۱۳۵۲ در آلمان منتشر شد. نشر آگاه، ١٣٥٨در سال
١٣٧١نيز تجديد چاپ شده است)
۴۴- از هر دری... (زندگی نامه سياسی -
اجتماعی م به آذين)، نشر جامیتهران، ١٣٧۲ (دو جلد آن چاپ شده و جلد سوّم تا
هفتم آن مجوز انتشار نگرفته است. به آذين خود در فصلنامه «گيلان ما» (شماره
تابستان ۱۳۸۰) نوشته است که جلد های بعدی تا کنون به صورت دست نويس نزدم ماندهاند...)
۴۵- ناگفته ها ــ خاطرات مهدی عراقی چاپ
اوّل پاريس ۱۳۵۷، توسط موسّسه خدمات فرهنگی رسا، نيز در سال ۱٣۷۰به چاپ رسيده است.
۴۶- خاطرات من از زنده ياد حسين فاطمی،
تنظيم از مکری (گويا در ميان اسنادی که کودتاچيان از خانه دکتر مصدق، غارت کرده
بودند، خاطرات دکتر حسين فاطمیو نامههای او به همسرش نيز، بدست آمده است. اين
خاطرات دوران اختفای پس از کودتا را به تصوير میکشد.)
۴۷- خاطرات و مبارزات دکتر حسين فاطمیبه
کوشش: بهرام افراسيابی، انتشارات سخن بهار ۱۳۷۰
۴۸- سازمان افسران حزب توده ايران ـ
محمّد حسين خسروپناه، نگاه نو، شماره ۳۳،
تابستان ۷۶ . نیز انتشارات شيرازه،
تهران، ۱۳۷۷
۴۹- سازمان افسران حزب توده ايران از
درون ـ محمّد حسين خسروپناه، انتشارات پيام امروز، تهران، ۱۳۸۳
۵۰- خاطرات ابراهيم يونسی با عنوان از
«بازجويی تا تيرباران»، (بخشی از زندگی نامه منتشرنشده نويسنده با عنوان «کسی شبيه
خودم»)
۵۱- انگيزه (خاطراتی از دوران فعاليت
حزب توده) ــ سرگرد غلامحسين بقيعی،
تهران: مؤسسه خدمات فرهنگی رسا، ۱۳٧۳
۵۲- گزارش های محرمانه شهربانی جلد اول،
(۱۳۲۴ - -۱۳۲۶) و جلد دوم (۱۳۲۷ - ۱۳۲۸)
ـــ مجيد تفرشی، محمود طاهراحمدی، تهران، سازمان اسناد ملی ايران، ۱۳۷۱
۵۳- حسن ضياء ظريفی، از دانشگاه تهران
تا قتلگاه اوين ــ دکتر ابوالحسن ضياء ظريفی ــ انتشارات امين دژ ۱۳۸۳
۵۴- از دانشگاه تهران تا شکنجه گاه
ساواک ــ جلال رفیع، انتشارات موزه عبرت
۵۵- گفتگوی حميد احمدی با محمود روغنی
از اعضای پيشين حزب توده ايران
۵۶- «ئاله کوک» (برگ سبز)، خاطرات غنی
بلوريان ترجمه رضا خيری مطلق (انتشارات
موسسه خدمات فرهنگی رسا ۱۳۸۲)
۵۷- کتاب مرتضی کيوان، به کوشش شاهرخ
مسکوب، تهران، کتاب نادر ۱۳۸۲
۵۸- فصولی از تاريخ ــ ضياءالدين الموتی
(تهران چاپخش ۱۳۷۰)
۵۹- خاطرات کريم حسامی(يازده جلد)
[...]
۶۰- خاطرات عبدالرحمن قاسملو
(ناشر...سال...)
۶۱- خاطرات جهانگير تقضّلی به کوشش:
يعقوب توکلی انتشارات سوره
۶۲- درهای زندان گشوده خواهد شد،
اطلاعات فشرده ای از رفتار رژيم ضد ملّی و ضد دموکراتيک شاه، با مخالفين سياسی، ــ
احسان طبری (۱۳۴۹سالنامه حزب توده به مناسبت پنجاهمين سال تأسيس حزب کمونيست ايران
و سی امين سال تأسيس حزب توده ايران)
۶۳- خاطرات آلبرت سهرابيان (برگی ازجنبش
کارگری کمونيستی ايران) ناشر بيدار ۱۳۷۹
۶۴- محمّد نخشب به روايت اسناد ــ روح
الله بهرامی(نشر: مرکز اسناد انقلاب اسلامی۱۳۸۳)
۶۵- هفت سال در زندان آريامهر ــ احمد
آرامش، تهران: انتشارات بنگاه ترجمه و نشر کتاب ۱۳۵۸، (احمد آرامش، در ۲۴ مهر
ماه ۱۳۵۲ در پارک لاله بهوسيله ساواک ترور شد)
۶۶-
- پيكار من با اهريمن : يادداشت هاى زندان ــ احمد آرامش ؛ به كوشش خسرو آرامش، انتشارات فردوس و انتشارات
مجيد، [بى تا]
۶۷- خاطرات يک چريک در زندان، يوسف
زرکار، انتشارات چريکهای فدائی ۱۳۵۱، انتشارات جبهه ملّی خارج از کشور، مرداد
١٣٥٣، (تکثير انجمن دانشجويان و محصلين ايرانی در برلن غربی، تير ماه ۱۳۵۵)
۶۸- حماسه مقاومت، (چريک فدائی خلق رفيق
اشرف دهقانی سخن میگويد) اشرف دهقانی، انتشارات جبهه ملّی ايران خارج از کشور
(بخش خاورميانه)، چاپ دوّم – خرداد ۱۳۵۳بهمن ۱۳۵۷
۶۹- لحظاتی از زندگی صفر قهرمانيان،
(خاطرات صفرخان) بهروز حقّی، نشر آذربايجان، آلمان، کلن، آذر۱۳۷۲
۷۰- خاطرات صفرخان (صفر قهرمانيان) ۳۲
سال مقاومت در زندان شاه / در گفتگو با علی اشرف درويشيان ، تهران، نشر چشمه، ۱۳۷۸
۷۱- ُدرد زمانه، (خاطراتی از سال های
۱۳۵۷-۱۳۲۰)، علی عموئی، تهران، ١٣٧۳ نشر آنزان ۱۳۷۷ و نشر اشاره، تهران ۱۳۸۰
۷۲- دادِ بيداد (خاطرات زنان زندانيان
سياسی در زمان شاه دو جلد) ــ به کوشش ويدا حاجبی تبريزی، جلد اوّل صحاّفی و چاپ
باقر مرتضوی، کلن- آلمان، اسفند ۱۳۸۱/ جلد دوّم، انتشارات فروغ، کلن-آلمان، خرداد
۱۳۸۳، انتشارات فروغ، و نيز انتشارات «بازتاب نگار»
[دادِ بيداد = اِعمال دادی که به بیداد
میانجامد. دادی که جوهر و اصل آن بیداد است. بيدادی که به شکلهای گونهگون طی
قرنها بر جامعة ما اعمال شده و به رايج شدن ضربالمثلی مردمیانجاميده: ای! دادِ
بيداد!...]
۷۳- بر فراز خليج، خاطرات محسن نجات
حسينی، تهران، نشر نی، سال ١٣٧۹ و ۱۳۸۰
۷۴- سفر بر بالهای آرزو، نقی حميديان،
انتشارات آرش، استکهلم ٢٠٠۴
۷۵- شکوفههای انار، عباس مظاهری، توسط
گفتگوهای زندان منتشر شده، کلن، سال هشتاد و پنج
۷۶- پادشاه زندانها، کاوه داداش زاده،
نشر نارنجستان، چاپ دوّم ١٣٨۵
۷۷- در گذر خيال ــ ناصر کاخساز (نشر
نيما ــ اسن آلمان ۲۰۰۲)
۷۸- از آن سالها و سالهای ديگر، حمزه
فراهتی، فروغ کلن، پائيز ١٣٨۵
۷۹- شصت سال خدمت و مقاومت ــ خاطرات
مهندس بازرگان ناشر: رسا سال هفتاد و پنج
۸۰- يادداشتهای روزانه مهندس بازرگان
ــ بخش زندان، ناشر...
۸۱- خاطرات سيد احمد صدر حاج سيد جوادی،
ناشر...
۸۲- شريعتی به روايت اسنادساواک ــ سه
جلد ۱۳۷۸ [اينگونه کتابها را موسّسهای موسوّم به «مرکزاسناد انقلاب اسلامی»،
منتشر کرده است.]
۸۳- ششصد شب تنهائی ــ دکتر علی شريعتی
بعد از رهائی از بند از دکتر شريعتی
تعبير ۶۰۰ شب تنهائی، شنيده شده است. اين خاطرات جُدا از کتاب دو جلدی «گفتگوهای
تنهائی» است که اميدوارم بعدها پيدا شود.
۸۴- دکتر علی شريعتی، ديدار در زندان
[با دکتر شریعتی] ــ رضا براهنی (هم ميهن شماره ۳۰ سال هشتاد و شش)
۸۵-
يادهای ماندگار (خاطرات من و همسرم) ــ فريده کمالوند (همسر دکتر اعظمی)
نشر اشاره، تهران ۱۳۸۱
۸۶- برگی از تاريخ، گروه دکتر اعظمیو
ياران ــ ااتحاّديه جوانان سوسياليست انقلابی
۸۷- سازمان مجاهدين خلق از درون ــ
محمّد مهدی جعفری (نگاهامروز ۱۳۸۱)
۸۸- گفتاری در باره شکنجه و زندان ــ
سازمان مجاهدين (جزوه)
۸۹- هوشياری انقلابی، مبارز اسير در
زندان ــ سازمان مجاهدين (جزوه)
۹۰- طرح فرار من (رضا رضائی) ــ سازمان
مجاهدين
۹۱- زندان شاهنشاهی، نشريه پيک مبارز،
دی ماه ۵۴ ــ انجمن محصّلين و دانشجويان ايرانی در برلن غربی
۹۲- ياداشت هايی از زندان تهران، ۱۳۲۳
(...)
۹۳- ياداشت های زندان: سال ۱۹۲۸ – ۴۲،
استکهلم ۱۹۷۹
۹۴- اعدام های دسته جمعی بر پايه
اظهارات يک شاهد عينی – راه توده سپتامبر ۱۹۹۷
۹۵- آخرين دفاع گروه فلسطين در دادگاه
نظامی(دفاعيات شکرالله پاک نژاد) ــ فدراسيون محصلين و دانشجويان ايرانی در آلمان
فدرال و برلن غربی
۹۶- از ديدار خويشتن (يادنامه زندگی) ــ
احسان طبری، به کوشش ف. شيوا (فرهمند)، نشر باران سوئد
۹۷- خاطرات کيانوری، مؤسسه تحقيقاتی و
انتشاراتی ديدگاه
۹۸- با گام های فاجعه ــ ف. شيوا
(فرهمند)، چاپ اوّل پاريش ۱۳۶۸، انتشارات حزب دموکراتيک مردم ايران
