جنبش روشنفکری و روشنگری

و مرگ صمد بهرنگی *

 

مسعود نقره​کار

 

اين گونه می​انديشيد: "مرگ خيلی آسان می​تواند الان به سراغ من بيايد، اما من تا می​توانم زندگی کنم نبايد به پيشواز مرگ بروم ، البته اگر يک وقتی ناچار با مرگ روبرو شوم - که می​شوم - مهم نيست . مهم اين است که زندگی يا مرگ من چه اثری در زندگی ديگران داشته باشد ...(۱)" و جايش خالی ست تا ببيند زندگی و مرگش چه اثری در زندگی ديگران داشته است. می​گويند:" بعضی​ها زنده و مرده شان برکت دارد " ، و صمد يکی از اين "بعضی​ها"ست.

نويسنده ، پژوهشگر و کوشنده​ی سياسی​ای که "حديث"اش کهنه شدنی نيست. "افسانه"ای که به اعتبار زندگی​ای پويا و نمونه​وار "کارکرد خود را از دست نخواهد داد.(۲)". هم اينکه پس از گذشت ۳۵ سال از جان باختن دردناک​اش ، هنوز از چهره​های مطرح و محبوب عرصه​ی فرهنگ و هنر، و فعاليت​های اجتماعی و سياسی جامعه است ، خود حکايت کهنه ناشدنی​ی اين حديث و ماندگاری کارآيی اين افسانه است. معلمی جوان ، آئينه​ی بی​غبار حقيقت نمائی و حقيقت​جوئی می​شود تا حکومت​ها، و روشنفکران و روشنگران جامعه​ی ما هر دم خود را در آن ببينند و غبار چهره​ی خودرا بيابند و آن را بروبند. چنين آئينه​ای زنگار کهنگی بردار نيست. چهره​هائی که چشم بر آن دوخته​اند می​بايد روفته و پاکيزه شوند. اين حديث و افسانه کهنه شدنی نيست چرا که خالق آن اثبات​گر اين واقعيت است که مرگ به هر شکل​اش نتوانسته ، و نخواهد توانست نقطه​ی پايانی بر حيات فرهنگی ، سياسی و اخلاقی انسان​هائی شود که ؛ "زندگی​شان شاهکارشان است."

آئينه​ی بی​غبار حقيقت​نمائی و حقيقت​جوئی و يکی از وجدان​های بيدار نسل ما معلمی ساده بود، که از ۱۸ سالگی با صرف بهترين سال​های عمرش در ميان مردم محروم جامعه ، فداکارانه ، صبورانه و شبانه روزی تلاش کرد تا در حد خود آگاهی​ی فرهنگی ، علمی و سياسی آن​ها را بالا ببرد. معلمی انسان دوست و صميمی که فقط ۲۹ سال ، آری فقط ۲۹ بهار عمر کرد، و طی ۱۱سال کار بی​وفقه دستاوردهائی ارزشمند در عرصه​های فعاليت ادبی ، اجتماعی ، سياسی و اخلاقی برجای گذاشت ، معلمی نمونه​ی رشگ​برانگيز يگانگی گفتار و کردار، که "چهره​ی حيرت​انگيز تعهد" بود، چهره​ای که:

مرده​اش نيز از مردمش جدا نيست

و

جان می​بخشد ما را صداقت او.(۳ )

 

*******

 

صمد بهرنگی (تيرماه ۱۳۱۸- شهريور ۱۳۴۷) در حادثه​ای جانکاه جان به آب​های روان "ارس" سپرد. اين مرگ جانگداز و ناباورانه حکايت​ها و درس​ها بهمراه داشته است .

بخشی از جامعه روشنفکری و روشنگری ، به ويژه برخی از افراد موثر خانواده اهل قلم - از جمله جلال آل احمد- که عزيزی را از دست داده بودند، با توجه به ويژگی​های اعتقادی، شخصيتی و رفتاری صمد، مرگ اورا قتل سياسی اعلام کردند. و بر زمينه​ی شرايط مساعد سياسی و اجتماعی آن هنگام ، که ديکتاتور به زبان زندان ، شکنجه و کشتار با مخالفين سياسی​اش سخن می​گفت ، اين مرگ به عنوان قتل سياسی پذيرفته شد و صمد شهيد اهل قلم شد، و نماد دادخواهی قربانيان قلم شکنی​های رژيم پهلوی. سازمان چريک​های فدائی خلق ايران ، و همه​ی جريان​های سياسی مخالف رژيم سلطنتی ، نيز اورا شهيد خلق ناميدند، تا نام و ياد او پاسدار آرمان​های شهدای خلق ، و خونبهای آرمان هزاران زندانی ، شکنجه شده و شهيد گمنام و بنام شود.

از همان هنگام تا سال ۱۳۷۰ بسيارانی بر اين باور بودند که رفيق و همراه صمد، حمزه فراهتی ، در اين "قتل سياسی" نقش ايفا کرده است .(۴)

 

*******

 

پس از گذشت ۲۳ سال از آن تاريخ ، به دنبال انتشار گفته​های مادر و برادر صمد، که برای چندمين بار مرگ صمد را "قتل سياسی" و يا مشکوک اعلام کردند و خواستار پيگيری قانونی اين پرونده شدند، حمزه فراهتی برآن شد تا حقيقت ماجرا را بازگويد و در سطحی گسترده چگونگی مرگ صمد را شرح دهد.(۵ )

اين اقدام - به هردليل و انگيزه​ای که صورت گرفته باشد- هشداری بود به جامعه روشنفکری و روشنگری ما، که بيان حقيقت و حقيقت​جوئی می​بايد از اصلی ترين ويژگی​هايش باشد. کتمان حقيقت ، شايعه پراکنی و کمک به شايعه سازی و شايعه پراکنی راه و رسم روشنفکری و روشنگری نيست ، حتی در شرايط روانی- سياسی و اخلاقی​ای که رژيم​های خودکامه​ای هم چون رژيم​های شاه و شيخ پديد می​آورند.

حمزه فراهتی اگر چه گامی ارزشمند در راستای حقيقت​گوئی برداشته است اما در برخورد با نقش و شخصيت صمد راه و روشی ناروا و عصبی داشته است ، گوئی صمد عامل کتمان حقيقت و سختی​هائی که او متحمل شده ، هست. حمزه فراهتی می​بايد برخورد خود و مجموعه​ی روشنفکری و روشنگری دور و برخودش و بخشی از جنبش روشنفکری و روشنگری را به زير سئوال و نقد می​کشيد، نه شخصيت ، نقش و عملکرد صمد را.

فراهتی می​نويسد:"...(صمد) نمی​توانست بيش از ۱۰ ثانيه روی آب بماند، و زندگی خود و ديگران را بر باد داد."(۶ )

و انگاری "بهرنگی نويسنده و روشنفکر قربانی"، قربانی بزرگ يک حادثه دردناک ، که مرده و نام​اش ، بی​آنکه آن صميمی و صادق خود بخواهد و بداند، پرچم مبارزه عليه قلم شکنی و استبداد شد، می​بايد تاوان خطاهای سياسی حاکميت و جامعه روشنفکری و روشنگری را بپردازد، و برباد دهنده​ی زندگی ديگران و گناهکار قلمداد می​شود.

فراهتی درباره صمد می​نويسد: "(صمد) يک انسان ممتاز، منطقی ، با صميميت و صداقت فراموش ناشدنی که مقام ادبی و هنری او جای بس والائی داشت ،و شاخک​های تيز و حساس​اش غبطه برانگيز بود." اما مطرح شدن صمد را ناشی از شايعه​ی قتل سياسی​اش وانمود می​کند، و می​نويسد: "کتاب​های صمد که در حيات خود او فقط با تيراژ ۲۰۰۰ جلد چاپ می​شد و بيش از نصف آن​ها هم در قفسه​های کتاب فروشی​ها خاک می​خورد، در اندک مدتی با تيراژهای زياد چاپ و کمياب شدند. اين کتاب​ها بلعيده می​شدند و ده تا ده تا قورت داده می​شدند و...."(۷ )

 

*********

 

همزه فراهتی علت مرگ صمد را عدم آشنائی او به فن شنا و فقدان "ورزيدگی جسمی" و "چغری خاصی که نياز آن زمان بود" اعلام می​کند(۸ )و می​نويسد:" کسی که خدای علم و دانش بود، ولی يک پايش لنگ بود و يا ساده تر از آن موتورسواری بلد نبود، در سازمان​های چريکی که ديگر بوی آن به مشام می​رسيد جائی نداشت ، و اگر جائی داشت عزت و حرمتی نداشت ، صمد به عينک ته استکانی خود هم شديدا" نياز داشت." و "نمی​توانست بيشتر از۱۰ ثانيه روی آب بماند."( ۹) و.... گويا" به طور ناگهانی در گردابی فرو می​غلطد" و غرق می​شود، "گردابهائی که قرن​هاست قربانی می​گيرد حتی "کسانی را که به شناگری و چالاکی شهره بودند."(۱۰)

همزه فراهتی می​نويسد: خبر اين فاجعه همان هنگام با اطرافيان در ميان گذاشته شد، "در عرض سه چهار ماه مسئله دهان به دهان از طريق نزديکان و دوستان مشترک من و صمد فراگير شد. هر کسی که شعوری برای درک موقعيت داشت قانع شده بود که مسئله چيست و علت سکوت کدام است. پس از چند سال که سازمان فدائيان ديگر شکل گرفته بود صمد شهيد سازمان شده بود و اين درحالی بود که من عضو نه چندان غير موثر اين سازمان بودم. ديگر مسئله از نظر من کاملا" منتفی شده بود. چون ديگر هزاران نفر بودند که چه در زندان و چه در بيرون به چند و چون قضيه واقف بودند."(۱۱)، " .... ولی موضع بيرونی سازمان همان بود که صمد شهيدشده ، به اين دلائل است که من تا امروز با دست خودم در مورد صمد و حادثه ارس چيزی ننوشته​ام ، جاهائيکه ضرورت داشت موضع سازمان را آگاهانه تبليغ کرده ام. اين يک مسئله اعتقادی بود."(۱۲ )

 

*******

 

در برخورد با نامه​ی "روشنگرانه"ی همزه فراهتی ، فرج سرکوهی - سردبير مجله​ی آدينه، سال ۱۳۷۰- ضمن اين که اين "نامه" را "يکی از اسناد دست اول مهم تاريخ معاصر" قلمداد می​کند، و از صمد به عنوان "يکی از نويسندگان کودکان و نيز يکی از رهروان مبارزه​ی مسلحانه عليه رژيم شاه ، يک قهرمان مقاومت ، معلمی انقلابی ، نمونه​ی آرمانی و انگيزه​ای برای مبارزه "(۱۳) نام می​برد، اما "حديث" اين "قهرمان مقاومت ، اين معلم انقلابی و نمونه​ی آرمانی و انگيزه​ای برای مبارزه " را کهنه شده می​داند، و افسانه​اش را فاقد کارکرد اعلام می​کند.

برخوردهای همزه فراهتی ، فرج سرکوهی و بهروز حقی اگر چه روشنگرانه و ارزشمنداند اما به گمان من همه جانبه و دقيق نيستند.

سرکوهی "سکوت" فراهتی را سکوتی می​داند که او "به ناگزير در بند و تنگناهای ناانسانی" به آن تن داده است ، در حاليکه فراهتی از "هزاران نفری" سخن می​گويد که در عرض سه چهار ماه "به چند و چون قضيه واقف بودند."

اين نوع سکوت​ها و شايعه پراکنی​ها که "فضيلت" و قابل توجيه می​نمودند، لطمات جدی به جنبش روشنفکری و روشنگری که بيان حقيقت در آن فضيلت است ، زده​اند. شايعه​پراکنی در رابطه با چگونگی مرگ صمد خطای بخشی از جامعه روشنفکری و روشنگری ، و بسياری از کوشندگان سياسی و فرهنگی ست نه خطای صمد. و سوی ديگر حاکميت اختناق را بايد ديد که يکی از سر چشمه​های جريان شايعه پراکنی در جامعه بوده و هست. با قبول اين واقعيت​ها بايد سراغ صمد بهرنگی رفت. به زير سئوال بردن ارزش​های اين قربانی بزرگ، نوعی ديگر از کتمان حقيقت است.

اين نيز واقعيتی ست که شايعه مرگ صمد در مطرح شدن نام و آثارصمد در ميان بخشی از مردم موثر بود اما اگر همان هنگام نيز حقيقت ماجرا بيان می​شد صمد جايگاه شايسته​ی خودرا می​داشت ، جايگاهی که بيش از هر چيز زندگی و آثارش رقم زده​اند.

 

زندگی و آثاری که درخشان و غرورآفرين اينگونه است :

- فرزند خانواده​ای که "چون هزاران کودک ديگر با اولين قيافه​ای که آشنا گرديد فقر بود" که توی اتاق محقرشان کنار پدر و مادرش چمباتمه زده بود" (۱۴) کودکی که به قول خودش مثل قارچ زاده نشده بود بی​پدر و مادر" اما مثل قارچ نمو کرده بود، ولی "نه مثل قارچ از پا درآمد. هر جا نمی بود بخود کشيد، کسی نشد که آبياری​اش کند، نمو کرد مثل درخت سنجد، کج و معوج و قانع به آب کم" و شد معلم روستاهای آذربايجان ، و شد وجدان بيدار آنان که قلم و قدم خودرا در راه روشنگری به کار می​گيرند و رنج زندگی در ميان محرومان و مناطق محروم را به جان می​خرند، و شد معلم صميمی بچه​های روستاهای محروم که کوله بارش کتاب بود. و هرآنجا که امکان می​يافت بساط درس و مدرسه​اش را برپا می​کرد، در طويله ، مزرعه ، خانه ، مسجد، ميدان ده و... همه جا نيز با روستائيان بود، در عروسی ، عزا، مجلس قرائت قران ، زمين بازی و... . معلمی که می​خواند، می​نوشت و تلاش می​کرد آنچه آموخته است به کودکان و نوجوانان بياموزاند. کتاب همه​ی زندگی او بود: "در نامه​هائی که به دوستانش می​نوشت ، يا به اهل قلم ، هميشه التماس می​کرد که چرا کتاب​ها اين همه گران است ، و او خود هر چه داشت و نداشت کتاب می​خريد، روزهای تعطيل با کيف پر کتاب توی دهات راه می​افتاد، و به همه امانت می​داد."(۱۵ )

- صمد بهرنگی کوشنده​ای سياسی عليه استبداد و ستمگری بود. معلمی با انديشه​های ترقيخواهانه و آگاهگرانه ، وفادار به سوسياليسم. او جانبدارانه از حقوق محرومين جامعه دفاع می​کرد، که زندگی و آثارش تجلی اين ويژگی​هاست. صمد در رابطه با بنيانگذاران يکی از مطرح ترين و فعال ترين سازمان​های سياسی - نظامی​ی مخالف رژيم ديکتاتوری شاه قرار داشت و در تبليغ آرمان​ها و انديشگی سياسی و نظری و خواست​های اين سازمان در حد توان و امکان خود فعال بود. او همراه با ساير اعضا و هواداران اين سازمان تلاش می​کرد تا هسته​های سازمانی را در آن سامان شکل دهد و قدم​هائی در اين راه برداشت. او "آدمی از حيدر عمواغلو و فتحعلی آخوندزاده بود."(۱۶ )

- مقولات علمی و تاريخی را نيز با زبانی ساده به کودکان و نوجوانان منتقل می​کرد. در اين عرصه​ها نيز مطالبی منتشر کرد، که می​توان به مقاله​های "درباره تاريخ، شناخت جهان ، شعور، فکر و زبان ، ساختمان خورشيد، در مرز علوم قديمه و دانش نو و....."، "آذربايجان درجنبش مشروطه" اشاره کرد.

- صمد بهرنگی در زمينه​ی آموزش و پرورش فکر می​کرد و نظر داشت. او سيستم آموزش و پرورش را مورد تحليل و نقد قرار داده بود، به ويژه ناخوانائی​ی محتويات کتاب​های درسی و آموزشی را با واقعيت​های زندگی بچه​ها نادرست می​دانست ، او گفته است: "از دانشسرا که درآمدم و به روستا رفتم يکباره دريافتم که تمام تعليمات مربيان دانشسرا کشک بوده و...."

در ميان آثار صمد در اين عرصه "کندوکاو در مسائل تربيتی ايران " جايگاه ويژه و ارزشمندی دارد. در اين کتاب صمد محتويات کتاب​های درسی و سيستم آموزش و پرورش را مورد نقد و بررسی قرار می​دهد، به کار و زندگی معلمان روستاها و مسائل آنها می​پردازد و تحليلی از وضع معلمان و کارمندان بدست می​دهد و....

- جايگاه و ارزش کارهای صمد در عرصه​ی ادبيات ، به ويژه ادبيات کودکان ، چنان است که به تنهائی برای نو ماندن "حديث صمد بهرنگی" و کارآئی افسانه​اش کفايت می​کند. صمد "يکی از نويسندگان ادبيات کودک" نبود، او برجسته​ترين و جسورترين نويسنده​ی ادبيات کودک در جامعه​ی ما بود ، و هست. هوشنگ گلشيری گفته است:"صمد بهرنگی درزمينه​ی ديگری ، يعنی ادبيات کودکان آغاز کننده است .ماهی سياه کوچولو و اولدوز و کلاغ​ها واقعا"درخشان بود".(۱۷) گلشيری در رابطه با "جوانمرگی در نثر معاصرفارسی" به هنگام گفتن از "توقف در مرحله​ی انقلاب مشروطه" می​گويد"... در همين افت و خيزهاست که جوانمرگی هم رخ می​دهد، موارد مشابه هم پيدا می​شود، ميرزاآقاخان کرمانی يا شيخ احمد روحی همان بهرنگی ست "(۱۸ )

پيش از صمد، کارهائی در عرصه ادبيات کودک شده بود که جدا از آثاری چون مرزبان نامه ، موش و گربه و...که البته بيشتر برای بزرگسالان نوشته شده بود، به کارهای مفتاح الملک ، صبحی ، جبار عسگرزاده (باغچه​بان)، علينقی وزيری ، مهدی آذر يزدی ، سری کتاب​های طلائی​ی انتشارات اميرکبير، سری کتاب​های انتشارات پديده ، شورای کتاب ، کانون پرورش فکری کودکان و نوجوانان و... می​توان اشاره داشت ، اما نقش موثر و متحول صمد در داستان نويسی کودکان نقشی يگانه بوده است.

بهرنگی تجربه​های زندگی​اش مايه​های داستان​هايش بود. او ظلم ستيزی و مبارزه در راه آزادی و عدالت اجتماعی را دستمايه​ی آثارش کرده بود. صمد به عنوان قصه نويسی که پيکارگر اجتماعی و سياسی بود به سراغ کودکان محروم جامعه رفت. درک صمد از ادبيات کودک اين بود که اين گرته ادبی می​تواند پلی شود ميان دنيای رويائی کودکان و نوجوانان و مسائل واقعی زندگی ،و به کودکان و نوجوانان توان شناخت مسائل گوناگون اجتماعی را بدهد.

بهرنگی در بيش از ده اثر خود توان​اش را نيز در داستان نويسی ، چه در ساخت و پرداخت داستان يا قصه ، چه در بکارگيری زبانی بديع با تعبيرات و ترکيبات و تشبيهات زيبا، و با قدرت تخيلی شگفت​انگيز نشان داده است. "ماهی سياه کوچولو" دنيای تخيل و تجسم دگرگونی خواهی ، شناخت ، دانش اندوزی و جسارت است. صمد "کارهايش را برای کودکان و نوجوانان نوشت اما تاثيرش بر داستان نويسی روستائی "(۱۹) و داستان نويسی مشهود است .

- بهرنگی در عرصه نقد ادبی و اجتماعی و ترجمه نيزقلم زد. "آقای چوخ​بختيار"، مقاله​های "شعر و اجتماع "، "ادبيات کودکان"، " يادی از حيدر بابای شهريار" و... نمونه​هائی از کارهای او هستند.

 

*******

 

و اين گونه است که عليرغم نقش تخريبی و ارتجاعی جمهوری اسلامی ، و نيز افشای گسترده چگونگی​ی مرگ جانگدازش ، هنوز تاثير زندگی صمد و ارزش کارهايش پا بر جاست. آری ، از صمد بهرنگی اگر سخن گفته می​شود، به ويژه آنجا که کارهايش به نقد کشيده می​شود، اين واقعيت را نيز بايد در نظر داشت ، و از تکرار و تکرار و تکرار آن خسته نشد که سخن از "غول تعهد"ی ست که "زندگی​اش شاهکارش بود"، از "چهره حيرت انگيز تعهد". تعهدی که به حق می​بايد با مصاف غول و هيولا توصيف شود، غول تعهد، هيولای تعهد!

"چرا که هيچ چيز در هيچ زمانه​ای همچون تعهد روشنفکران و هنرمندان جامعه خوف انگيز و آسايش بر هم زن و خانه خراب کن کژی​ها و کاستی​ها نيست. چرا که تعهد اژدهائی ست که گرانبهاترين گنج عالم را پاس می​دارد، گنجی که نامش آزادی و حق حيات ملت​هاست. صمد سری از اين هيولا بود.

و کاش ....کاش اين هيولا از آن گونه سر، هزار می​داشت ، هزاران می​داشت "(۲۰ )

 

---------------------------------

زيرنويس:

* اين مقاله بازنويسی ،و همراه با کمی تغييرات در مقاله​ی "چهره حيرت انگيز تعهد "است که درسال ۱۳۷۱ نوشتم و در برخی نشريات خارج از کشور چاپ شد.

۱- صمد بهرنگی ، ماهی سياه کوچولو

۲- فرج سرکوهی در مقاله​ی "در آينه​ی کژديسه تاريخ" مندرج در آدينه شماره​ی ۶۷ ، سال ۱۳۷۰ حديث صمد بهرنگی را کهنه شده اعلام می​کند، و می​نويسد: "افسانه صمد اکنون و پس از سقوط شاه کارکردهای خودرا از دست داده است."

۳- عليرضا نابدل ، سروده​ی "صمد در قلب من است"، ازدفترهای پويا، شماره​ی ۱

۴- بهروز حقی ،در مقاله​ی "قطره درياست اگر با درياست"، مندرج در "اتحاد کار"، شماره ۱۸، مهرماه ۱۳۷۴، ضمن تائيد گفته​های حمزه فراهتی ، چگونگی غرق شدن صمد بهرنگی را شرح می​دهد و... اسد بهرنگی ، برادر صمد، در پاسخی به بهروزحقی مطلبی با عنوان "هياهوئی برای کم رنگ کردن مدارک ابهام مرگ صمدبهرنگی" که در هفته نامه نيمروز (لندن)، شماره ۶۲۴ ، جمعه ۲۱ بهمن ۱۳۷۹ نيز درج شد، ضمن رد گفته​های همزه فراهتی و بهروز حقی ، مرگ صمد بهرنگی را با ارائه دلائلی "مشکوک" اعلام ميکند.

۵- همزه فراهتی ،قصه​ی راز کشنده​ی ارس"، آدينه ، شماره ۶۷ ، سال ۱۳۷۰

۶- همانجا

۷- همانجا

۸- همانجا

۹- همانجا

۱۰- بهروزحقی ، منبع شماره ۴

۱۱- همزه فراهتی ،منبع شماره ۵

۱۲- همانجا

۱۳- فرج سرکوهی ،منبع شماره ۲

۱۴- علی اشرف درويشيان ، صمد جاودانه شد، سال ۱۳۴۸

۱۵- غلامحسين ساعدی ، آرش ،شماره​ی ۱۸، مقاله​ی "گجه​دور باخ، گجه دور"

۱۶- محمود دولت آبادی ، سخنرانی درباره​ی ادبيات معاصر ايران ، ۱۴فروردين ماه ۱۳۷۱ ، اتريش - وين

۱۷ - هوشنگ گلشيری ، جوانمرگی در نثر معاصر فارسی ، ده شب شعر انستيتو گوته ، سال ۱۳۵۶

۱۸- همانجا

۱۹- حسن عابدينی ، صدسال داستان نويسی در ايران ، چاپ دوم ، سال ۱۳۶۹

۲۰-احمد شاملو، از مجموعه مقالات "از مهتابی به کوچه"- سال ۱۳۵۷ (چاپ اول مقاله ،سال ۱۳۵۱)