دکتر تاجيک:

عدم​آمادگی برای نقش​آفرينی در شرايط جديد، از دلايل نازايی جامعه​ی روشنفکری امروز است

فرهنگ ما به شدت سياست​زده شده است

 

روشنفکر ما نتوانسته است خود را با عقلی «متصرف» و «نقد»ی بنيادين و متصرفانه همنشين سازد.

دکتر محمدرضا تاجيک، رييس مرکز بررسی​های استراتژيک رياست​جمهوری در گفت​وگو با خبرنگار سرويس ديدگاه خبرگزاری دانشجويان ايران، ضمن بيان مطلب فوق درباره​ی ميزان استقلال جامعه​ی روشنفکری ايران در زمينه​های توليد فکر، ارايه​ی راه​حل و ... گفت: بسياری از روشنفکران ايرانی در گذران عمر يک​صد ساله​ی خود همواره خود را وجدان خودآگاهی و فصاحت دانسته​اند، به عنوان سالار حقيقت و عدالت سخن گفته و حق اين​گونه سخن راندن را بر خود روا دانسته​اند، اين روشنفکر همواره بر اين انتظار بوده​ که حرف​های او را به عنوان سخنگوی همگان بشنوند و همواره هويت و مشروعيت خويش را در جهان​شمولی پيامش جست​وجو کرده و شأن و منزلت پيشتازی را صرفا زيبنده​ی خود فرض کرده است. روشنفکر ايرانی، افزون بر خصيصه​هايی هم​چون «وجدان خودآگاهی»، «فصاحت» و «سالاری حقيقت و عدالت» از آغاز بر اين احساس بوده که با گوهر مدرنيته که «خرد خودبنياد نقاد» است (يعنی خردی که اولا حجيت و اعتبار مدعايش قائم به خود عقل است، نه به چيزی بيرون از آن و ثانيا نقاد است و جرات پرسشگری و نقد را به غايت واجد است) پيوندی بنيادين دارد. بدين وسيله روشنفکر ايرانی زمانی طولانی از عمر نه چندان طولانی خود را مصروف گره​زدن خود با هويت انسان مدرن غربی و گفتمان مدرنيته کرد.

اين مدرس دانشگاه تصريح کرد: لکن در سپهر نظام انديشگی او تمايزی ميان «عقل» و «نقد» قديم و «عقل» و «نقد» جديد حاصل نشد. بالمال، در بستر گفتمان وی عقل همان عقل مفسر قديمی و نقد همان نقد تفسيری قديمی تعريف می​شد. او هيچ​گاه نتوانست خود را به عقلی «متصرف» و «نقدی» بنيادين و متصرفانه همنشين سازد. عقل تفسيری به علت محدوديت ذاتی خود، قاصر از ارايه​ی پاسخ​های اقناع​کننده به پرسش​های بنيادينی هم​چون کيستی و چيستی انسان ايرانی است.

وی افزود: نمونه​ی بارز اين نوع روشنفکر را می​توان در سيمای روشنفکر انقلابی حرفه​ای مارکسيست- لنينيستی ايرانی يافت؛ رسالت روشنفکر در اين رويکرد عبارت است از سازماندهی روزمره​ی دائمی انقلاب و کسب قدرت سياسی. «توده» در اين مدل سازماندهی، موضوع کار است که روشنفکر انقلابی بايد از طريق القای ايدئولوژی خود در ميان توده آن را متشکل کند؛ طبقه​ی کارگر و ساير توده​های زحمتکش صرفا به اعتبار روشنفکر انقلابی حرفه​ای می​توانند به موهبت رهايی دست يابند و جامعه​ی «کمونی» را يک بار ديگر تجربه کنند. اين روشنفکر انقلابی حرفه​ای است که آگاهی سوسياليستی و آگاهی رهايی​بخش را در انحصار خود دارد. بهتر بگوييم آگاهی سوسياليستی جز در سپهر انديشه و کنش روشنفکر حرفه​ای معنا نمی​يابد.

وی گفت: اما از اين منظر، هر روشنفکر انقلابی حرفه​ای نمی​تواند درفش آگاهی و رهايی را بر دوش کشد بلکه به تاکيد لنين، فقط و فقط اين روشنفکران خارج از طبقه هستند که می​توانند آگاهی سوسياليستی را به دست آورده و به طبقه​ی کارگر هديه کنند؛ در اين گفتمان بسيار روشن است که طبقه،​ رسالت خودرهايی ندارد بلکه اين روشنفکر سوسياليست و انقلاب​گر حرفه​ای است که اين رسالت را به عهده دارد. در اين ديدگاه، شرايط «عينی» اگرچه شرطی لازم برای يک حرکت رهايی​بخش است اما شرط کافی نيست. يک انقلاب برای حادث​شدنش محتاج فراهم آمدن شرايط «ذهنی» در توده​های انقلابی نيز هست. دقيقا در همين نقطه، «گشت» يا بازگشت انقلابی است که نقش روشنفکر آشکار می​شود.

وی افزود: بنابراين طيف وسيعی از روشنفکران ايرانی همواره نقش ايدئولوگ​های بس مدعی و حقيقت​مدار را بازی کرده​اند. بسياری از اينان بر اين باور بوده و هستند که بت​های پندارهای قدسی را شکسته​اند، لکن در همان دم، گرفتار بت​های پنداری خودساخته​ای هستند که به گونه​ای ديگر در هاله​های تقدس و تبرک محصور شده​اند؛ گرداگرد منطق ايدئولوژيک خود ديواره​ای شيشه​ای کشيده​اند که هر صدای ديگر آن را به ارتعاش درمی​آورد. در آينه​ی انديشه و گفتارشان جز «خود» و «خودی» را نمی​توانند ببينند و جز انعکاس صدای خود پژواک صدای ديگری را نمی​توانند بشنوند.

از اين رو، بسياری از روشنفکران، خود همواره تقريرکنندگان صورتبندی​های گفتمانی توتاليتر در متن و بطن تشکل​های " گفتمانی توتاليتر مسلط " بوده​اند. در سيمای دموکرات​مشربشان، توتاليتاريسم جديد، فرمانروای متبسم (به تعبير برناردهانری لوی Bernard - Henri levy ) و در رخسار انسانيشان نشانه​های نوعی ديگر از بربريت مستتر می​بينی؛ قرائتشان در دموکراسی، اغلب قرائتی محفلی فرقه​ای (سکتاريستی) است و سيادت ايدئولوژيکی خود را عين دموکراسی تعريف کرده​اند. "هانا آرنت" از اين قرائت به عنوان «دموکراسی مسلم» نام می​برد. يعنی شما فکر می​کنيد که يک حقيقت تاريخی وجود دارد؛ آن حقيقت تاريخی در نزد شماست و شما وقتی به حاکميت برسيد آن​ حقيقت تاريخی متحقق می​شود و اگر من و حزب من، ناجی اين طبقه يا ملت باشد، بنابراين نفس حاکميت من مترادف با دموکراسی است و تحقق آن در راستای پاسخگويی به نيازهای همگان، مردم و نيازهای طبقه​هاست. به طور کلی می​توان شناسه​های برجسته​ی بسياری از جريان​های روشنفکری (خصوصا روشنفکری سکولار) را در ايران به صورت زير خلاصه کرد:

سکتاريسم (جدايی از توده​ها) محصوربودن در فراگفتمان غرب (چه از نوع ليبراليستی و چه از نوع سوسياليستی) يگرتعريف​کردن سنت و دين، شالوده​شکنی سنت با تار و پود پروژه​ی مدرنيته و خرد خودبنياد نقاد (مدرن کردن سنت)، مخدوش کردن مرز بين نقد و نق، متاثر از فرهنگ سياسی و منطق کلام​محور (دوانگاری متضاد) حقيقت​محور، تک​گفتار (نوعی توتاليتاريسم).

وی تصريح کرد: اما ما در زمانه​ای می​زييم که تغييراتی ژرف در فضای روشنفکری پديد آمده است، همان​گونه که فوکو تصريح می​کند: «اکنون از زمانی که روشنفکر به ايفای اين نقش فراخوانده شده، سال​های بسيار می​گذرد و شکل تازه​ای از نسبت ميان نظريه و عمل برقرار شده است. روشنفکران ما به کارکردن عادت کرده​اند اما نه به عنوان وجهی از جنبه​ی کلی و جهان​شمول و نمونه و نماينده​ی عادل و برحق همه، بلکه در بخش​هايی خاص، همخوان با شرايط ويژه​ی زندگی و کارشان. اين امر بی​شک به آنها آگاهی​ای بارها بی​واسطه​تر و مشخص​تر از مبارزات می​دهد و آنها اين​جا با مسائلی روبه​رو می​شوند که خاص​ و غيرکلی هستند؛ اين چيزی است که از ديد من، روشنفکر خاص است در مقابل روشنفکر کلی.

به تصريح فوکو، روشنفکر امروز دريافته است که توده​ها برای کشف حقيقت، ديگر احتياجی به روشنفکر ندارند. آنها همه چيز را به کمال و بدون وهم از او بسيار بهتر می​دانند؛ آنها به خوبی قادر به بيان حقايقند ولی نظامی از قدرت وجود دارد که سد راه اين سخن و اين دانش می​شود. به تعبير فوکو، نقش روشنفکر ديگر اين نيست که خود را «کمی جلوتر و در کنار» توده​ها قرار دهد تا بتواند حقيقت سرکوب​شده را برای ديگران بيان کند، برخلاف، نقش او مبارزه عليه آن شکل​هايی از قدرت است که او را در حوزه​ی دانش، خودآگاهی و سخن، مفعول و عامل خود می​کند.

دکتر تاجيک خاطرنشان کرد: با درون​مايه​ای مشابه، "دلوز" نيز معتقد است روشنفکر تئوری​پرداز ديگر برای ما يک سوژه (ذهنيت) يا يک خودآگاهی بازنمايانگر يا نماينده محسوب نمی​شود. کسانی که عمل و مبارزه می​کنند ديگر به وسيله​ی حزب يا اتحاديه​ای که به خود حق می​دهد تا جايگزين وجدان آنها بشود، بازنموده نمی​شوند.

کيست که حرف می​زند و عمل می​کند؟ يک چندگانگی، حتی خود کسی که حرف می​زند و عمل می​کند نيز يک چندگانگی است. هرکدام از ما يک «خرده​گروه»​ است. ديگر بازنمايی در کار نيست. فقط کنش است که وجود دارد؛ کنش تئوريک و کنش عملی که به مثابه​ی بازگويی عمل می​کنند و به شبکه​های گوناگون شکل می​دهند. اگرچه ديدگاه انديشمندان را درباره​ی جامعه​ی ايرانی چندان صادق نمی​دانم ( گذشته از اين به لحاظ نظری نيز چندان موافق آن نيستم) اما در تحليل نهايی يکی از دلايل نازايی جامعه​ی روشنفکر ايران را عدم آگاهی آن برای پذيرش يک تحول گفتمانی و عدم تمهيد و تدبير برای نقش​آفرينی در شرايط جديد می​دانم.

وی در ادامه در پاسخ به اين سوال که «جامعه​ی روشنفکر امروز ايران چه ملزوماتی را می​طلبد» گفت: به طور کلی مهم​ترين ويژگی​هايی که برای روشنفکران در تعريف​ها و برداشت​های گوناگون عنوان شده، عبارتند از:

خلق انديشه​های نو، فراتررفتن از سنت​ها و چارچوب​های رايج انديشه، علاقه به مصلحت عمومی، انجام کار فکری مستمر به عنوان حرفه​ی اصلی، نقد وضع موجود سياسی اجتماعی،​ عدم وابستگی به علايق طبقاتی خاص، پرداختن به مشرب​ها و ايدئولوژی​های سياسی، عرضه​ی شيوه​های زندگی جديد، تعقل و تفکر در امور جامعه و سياست و فرهنگ، آگاهی از منازعات و کشمکش​ها در جامعه بر سر قدرت سياسی، خلق و انتقال فرهنگ، خلق نظريه​های اجتماعی، ارتباط با بعد ذهنی حيات اجتماعی در مقابل بعد عينی و توليدی آن، عرضه​ی سمبليک منافع اجتماعی طبقات حاکم يا غيرحاکم، پشت​کردن به سنت​های عاميانه، هدايت جامعه به سوی خواست​ها و علايق و آرمان​های راستين در مقابل علايق روزمره و گذرا، نارضايتی از هر وضع موجودی، شناخت مشکلات و تعارضات اصلی جامعه و ارايه​ی راه​حل و پيش​بينی مسائل آينده، بازانديشی و نوانديشی، علاقه به مسائل انتزاعی و کلی، دردشناسی اجتماعی در مقابل دانشمندی به مفهوم سنتی آن و بدبينی و بی​اعتمادی نسبت به صاحبان قدرت.

اين مدرس دانشگاه گفت: بی​ترديد بسياری از اين ويژگی​ها می​توانند به عنوان ملزومات و ضروريات جامعه​ی​ روشنفکری امروز مطرح شوند اما افزون بر موارد فوق، مهم​ترين ملزومات جامعه روشنفکری امروز ايران عبارتند از:

الف: تحقق بخشيدن به عقل نقاد،​ تفکر انتقادی به قول پوپر آن تفکر که بتواند در تمامی مقدمات ايجاد خودش و در تمامی پيامدهای منتج از خود، شک کند. تفکر انتقادی بايد به تئوری​های انتقادی مبدل شود. اگر تفکر انتقادی منتج به تئوری​های انتقادی نشود و اين تئوری​های انتقادی وسيله​ای به دست ما ندهند تا به مناسبات تاريخی و اجتماعی خودمان بپردازيم، همه​ی انتقادها به نق زدن و محاورات روزمره تبديل می​شود.

ب: خروج از قالب روشنفکر ارگانيک و فعاليت در قالب روشنفکر خاص و مستقل.

ج: درک اين مهم که ارتباط ميان نيروهای اجتماعی در جامعه​ی مدنی دست کم به اندازه​ی اين​که چه کسی قدرت دولتی را در اختيار دارد، اهميت دارد، تنها در صورتی که بتواند اکثريت توده​ها را بسيج و هژمونی خود را در جامعه​ی مدنی اعمال نمايد، قادر به دگرگون کردن جامعه خواهد شد. گرامشی و فوکو نشان دادند که قدرت از بالا تحميل نشده بلکه عملکردهای قدرت و توفيق آنها به پذيرشش در پايين بستگی دارد.

د: اگر از "ادوارد سعيد" بپذيريم که روشنفکر کسی است که به او استعدادی برای بازنمايی، متجسم کردن و مفصل​بندی يک پيام، يک نظر، يک رويکرد، فلسفه و عقيده برای مردم ارزانی شده است، بايد يکی از ملزومات جامعه​ی روشنفکری را گفتمان​سازی و توليد نظريه و آموزه​های منطبق با روح زمان و مقتضيات مکان بدانيم.

ه: درک صحيح و بهنگام شرايط نوين جهانی و شرايط در حال گذار داخلی و تلاش برای مفصل​بندی و تقرير گفتمانی نو در انداختن طرحی نو؛ مهندسی امروز و فردای جامعه.

دکتر تاجيک در ادامه در پاسخ به اين سوال که «عوامل درونی و بيرونی که باعث رخوت در حوزه​ی روشنفکری (حوزه و دانشگاه) شده​ است کدام است، گفت: افزون بر موارد يادشده بايد گفت که در نزد بسياری از روشنفکران ايرانی کسب قدرت سياسی، همواره بر تقويت جامعه​ی مدنی تقدم داشته است. در تاريخ معاصر ايران روشنفکران سياسی و سياسيون روشنفکر به جای اين​که به تقويت جامعه​ی مدنی و نهادينه​کردن فرهنگ دموکراسی در جامعه بپردازند، تلاششان را مصروف کسب قدرت سياسی کرده​اند. به بيان ديگر استراتژی غالب در ميان آنها همواره استراتژی قدرت بوده است و نه «استراتژی ضدقدرت»؛ به اعتقاد من بعد از انقلاب به دلايل بسياری، اين خصيصه​ی روشنفکری تقويت می​شود. اگرچه در آستانه​ی دوم خرداد و بعد از شکل​گيری جنبش اصلاحات شاهد نوعی تقدم تقويت جامعه​ی مدنی بر کسب قدرت سياسی از سوی روشنفکر ايرانی هستيم اما اين تقدم بسيار خفيف بود و ديری نپاييد که اصحاب انديشه و قلم و گفتمان به اربابان سياست و قدرت تبديل شدند و بار ديگر بر طی راه طی​شده​ی اسلاف خود پای فشردند.

وی هم​چنين اظهار کرد: علل و عوامل بيرونی (محيطی) بسياری نيز در اين ايجاد اين رخوت و حاشيه​گزينی موثر بودند. شايد بتوان اهم اين علل و عوامل را در سياست​زدگی، انقلاب​زدگی و ايدئولوژی​زدگی مفرط فضای عمومی و به تبع فضای انديشگی بعد از انقلاب دانست. ترديدی نيست که فضای شاداب انقلابی تا زمانی که به آفت​های گوناگون سياسی و گفتمانی آلوده نشده بود، سرشار از گشايش​های بديع در عرصه​های معرفتی فرهنگی بود. اما آن زمان که سياست، اخلاق و انديشه و ايدئولوژی را به سخره​ گرفت و به آنان با نگاه ابزاری نگريست، اين روايت نيز ديگرگونه و کار فکری با هزينه​های جدی مواجه شد.

وی در ادامه درباره​ی خاستگاه فکری روشنفکران جامعه​ی ايرانی، گفت: اگر منظور از چپ و راست همان باشد که در بستر گفتمان مدرن غرب​ معنا می​يابد، بايد بگويم خاستگاه فکری روشنفکران ايرانی در واقع نه چپ است و نه راست و در عين حال هم چپ است و هم راست. به بيان ديگر، هويت و گفتمان روشنفکر ايرانی همواره تخليطی و پيوندی بوده است.

وی افزود: جريان مدرنيته در ايران در درون خودش نوعی روشنفکری را پروراند که گرچه عوارض مدرنيسم را قويا نفی می​کرد اما در نهايت با عقلانيت برخاسته از مدرنيسم مرزبندی نداشت و منتقد درونی نظام مدرنيته محسوب می​شد. جريان سوسياليستی نيز در درون خود نوعی روشنفکری را پرورراند که ضمن سوسياليست بودن نيم​نگاهی هم به فرهنگ ايرانی اسلامی و گفتمان ليبراليستی غرب داشت. روشنفکر دينی هم از اين قاعده مستثنی نبود و هويت معرفتی خود را در جغرافيای مشترک ميان گفتمان​های ليبراليستی، سوسياليستی و اسلامی تعريف کرده بود.

دکتر تاجيک هم​چنين در پاسخ به اين سوال که وضعيت مرجعيت را در جامعه​ی دانشگاهی امروز ايران چگونه می​بينيد گفت: به اعتقاد من جامعه​ی دانشگاهی امروز ما به شدت دچار بحران مرجعيت شده است. نه در عرصه​ی سياست و نه در پهنه​ی انديشه، نتوانسته به يک مرجع آوانگارد و يا حتی به يک بازيگر فعال و تعيين​کننده تبديل شود. در عرصه​ی سياست جامعه​ی دانشگاهی در طول اين ساليان پايه​گذار يک جنبش يا جريان سياسی مستمر و فراگير نبوده و همواره به عنوان بازتاب​دهنده( گاه در حد انفعال) جريان​های سياسی داخلی عمل کرده است. در عرصه​ی انديشه نيز کمتر شاهد توليد و عرضه​ی کالای بديع و بی​بديل معرفتی گفتمانی از سوی اين جامعه بوده​ايم. البته تاکيد می​کنم که نبايد فراموش کنيم که ما در اين​جا درباره​ی يک هويت جمعی به نام «جامعه​ی دانشگاهی» صحبت می​کنيم؛ نه درباره​ی شخصيت​های دانشگاهی خاص. در سطح تحليل دوم بی​ترديد من معتقدم که در طول اين ساليان رخوت، فرزانگانی در بطن و متن جامعه​ی دانشگاهی ما باليدند و کوله​بار روشنفکری را بر دوش کشيدند. اما در ميان اين معدود کسان نيز بسياری هم​چون ياران سنگين​دل از ادامه​ی راه بازايستادند و سکوت را پيشه ساختند.

وی در پايان در ارزيابی کلی از فضای عمومی فرهنگی سياسی کشور يادآور شد: فضای عمومی سياسی فرهنگی جامعه​ی امروز ما در آستانه​ی يک دوران رکود و ايستايی قرار گرفته است. فرهنگ ما به شدت سياست​زده شده و سياست ما نيز در معرض آفت​های گوناگون قرار گرفته، از اين رو فرهنگ ما با نازايی مواجه شده و سياست هم شديدا قدرت​زده، بی​اخلاق و بی​منطق شده است. چنان​چه در فضای فرهنگی سياسی کنونی جامعه تغيير جدی صورت نگيرد، جامعه​ در آستانه​ی ورود به دوران پسا-سياسی ، پسا- ايدئولوژی و پسا- هويتی قرار خواهد گرفت. چنان​چه چنين دورانی در جامعه​ی ما محقق شود با اشکال بسيار نوين و متفاوتی از بازی جمعی سياسی مواجه خواهيم شد. به بيان ديگر آستانه​ی ورود به اين دوران آستانه​ی گسست در هويت فرهنگی سياسی نيز هست. در اين دوران نوين، بازی سياسی بيشتر در قالب جنبش​های جديد اجتماع که عمدتا رويکردی اجتماعی به سياست دارند، ايدئولوژی​محور نيستند و فاقد تمرکز و سلسله​مراتب تشکيلاتی هستند، سامان می​يابد (البته به علت فضای ناهنجار سياسی در جامعه​ی ما امکان مبادرت به روش​های مخالفت غيرمدنی و خشونت​آميز از سوی گروه​های جديد کاملا متصور است). در عرصه​ی فرهنگی نيز (چنان​چه اين وضع ادامه يابد) ترديدی نيست که کالاهای فرهنگی بومی از رونق خواهند افتاد و صنعت فرهنگی ما در مقابل صنعت فرهنگی غريبه (غرب) به متروکه​ای تبديل خواهد شد، هم​چنين مصنوعات فرهنگی ديگران تمامی فضای بازار فرهنگی اين مرز و بوم را اشغال خواهد کرد.

انتهای پيام