گفتگو با عليرضا اشراقی :

زندان خوش گذشت؟

ما روزنامه نگاران در يک پندار به سرمی بريم. حرفهای تکراری، ياداشتهای تکراری. از انديشيدن تهی شده​ايم و فقيرگشته​ايم

گفتگوی خبرگزاری ايلنا

گفتگو از: محمود فرجامی

 

دريغم آمد که در مجموعه مصاحبه​هايی که با زندانيان مطبوعاتی داشتم، جای عليرضا اشراقی خالی بماند. اشراقی - آنچنان که افتاد و دانيم!- بيست ويکم دی ماه سال قبل به محبس افتاد و دوماه دو روز کم، همانجا بود. عليرضا متولد همان سالی است که انقلابی تاريخی، مسير تاريخ ايران را عوض کرد و اگر به زندان نمی​رفت، شايد اکنون درصدد دفاع از پايان نامه فوق ليسانس خود در يکی از ايدئولوژيک​ترين دانشگاههای کشور بود. او از سال ۷۷ فعاليت مطبوعاتی​اش را شروع کرد، با مطبوعات متفاوتی همکاری داشت و سمتهای مختلفی را عهده​دار بود که آخرين​هايش دبيری سرويس سياسی همشهری ضميمه، عضويت در شورای تيتر روزنامه حيات نو و دبيری صفحات ميانی آن بود.

خواستم با عليرضا اشراقی، که هنوز هم بوی انفرادی پنجاه و سه روزه می​دهد، گفتگويی در حال وهوای زندان و انفرادی کنم و از آنجا که او جوان​ترين زندانی مطبوعاتی است (تا آنجا که من می​دانم) لحن مصاحبه را خودمانی انتخاب کردم؛ اما پاسخ​های تلخ و نااميدانه او به يادم آوردکه :"جوان ز حادثه​ای پير می​شود گاهی!"

+++

زندان خوش گذشت؟

خير! پرسش و طعنه​ای است بی​نمک و خالی از ملاحت. برای چه بايد خوش بگذرد؟! کتمان کنم يا تعارف؟ نه آدم پوست کلفتی هستم و نه دليلی نزد خويش برای حضور در آن "چار ديواری غير اختياری" داشتم.

زندگی توی زندان- آنهم از نوع و تکنيک انفرادی​اش - تکراری مداوم است. تکرار حال و اوضاع و افکار. انگار که درگير دوری باطل شده باشی. بی آن که تفکری باشد پيشرفتی نيست. زمان ديگر سوار برعقربک ساعتی نيست که حرکت می​کند و به پيش می رود، زمان تنها گاهی اوقات همچون شبحی مات و محو ظاهر می شود و باز در محاق می رود.

 

لحظات اول ورودت به زندان، چگونه گذشت؟

گمان می​کنم در اولين لحظات رويارويی با زندان و سلول انفرادی، همه بايد کم وبيش رفتاری يکسان داشته باشند.

نگاهی گذرا به در و ديوار می​اندازند و از اشياء و اشکالی که در قلمرو چهار ديواری بسته​شان است، سياهه​ای ذهنی برمی دارند. عرض و طول چند قدمی سلول را می پيمايند. چشمهايشان روی ديوارها تفحص می​کنند و دنبال آثار باقيه از جوامع ماضيه هستند، چوب​خط​های مهمانان قبلی را بر در و ديوار سلول می​بينند و می​شمارند که پيش از آنها، ديگران چه اندازه مانده و کی رفته​اند؟ لحظات اول، لحظات بهت و کنجکاوی است. اما در همان حال مکانيسم​های دفاعی فکر و روح نيز به کار می​افتد.

 

مکانيسم​های پذيرفتن واقعيت ملموس چهارديواری غير اختياری يا لااقل آسان نمودن آن...

طبيعی است که آدمی ذکر " اعظم البلا"ی مفاتيح را به به لب آورد: "بلا عظيم و دل ريش ريش و پرده دريده و اميد بريده شده" و به آنجای دعا که می​گويد "ضاقت الارض و منعت السماء " که می​رسد، می​فهمد که چگونه آنهمه پهنا و گستردگی زمين بر او تنگ است و در چهار ديواری پنج و شش متری خلاصه شده و آسمان بی​کران تنها محدود به پنجره​ای کوچک با ميله​های آهنی قطوری در پس آن گشته است.

پس برای نخستين بار واقعيت ماندن پشت در فولادی قفل شده را لمس می​کند، آن هم نه به سادگی و ملايمت که با تمام عذاب خرد کننده و جگر سوزش.

 

و بايد چگونه سر کرد؟ تو چطور اين دوران را پشت سر گذاشتی؟

تکنيک ها و مکانيزهای گوناگونی دارد، برخی ناخود آگاه به سراغ آدم می​آيند و گروهی ديگر بر اثر تجربه پديدار می شوند.

برخی انتزاعی و فکری هستند و دسته​ای فيزيکی و جسمانی. اولش فکر می​کنی که اين هم "يک جوری" می​گذرد (البته "خودش" همينطور معلق باقی می​ماند). ياد آن پند کلاه نمدی شيخ عطار می​افتی که "اين نيز بگذرد". ياد وعده قرآنی " ان مع العسريسرا" می​افتی و اين نحوه گذران دوران زندان، لحظاتی بر فکر و ذهنت چيره می​شود. فکر می​کنی که همه چيز " يک جوری" روبرو می​شود، اما مرور ايام پرسش جدی​تری را در کنار توجيه " سه کلمه ای " اين هم بگذرد " قرار می​دهد: " تاکی؟"!

زندگی درون زندان انفرادی چيزی ميان شدت و رخاء است يا خوف و رجاء. آدم گاه پيش خود فکر می​کند که "ياد بگير و تلاش کن تا بی دنگ و فنگ زندگی کنی، رفع حاجات اوليه کافی است.

غذايی بخور در سه وعده، بخواب و بيدار شو و قضای حاجت کن". سعی می​کند به خاطرات خوش آينده فکر کند؛ اما پرداختن به خاطرات، چيزی جز شگرد ناخوشايندی برای گذاران حضور در زندان نيست. به خاطرآوردن گذشته هم بسته به تصميم خود آدم دارد که تصاوير سريع تغيير کند يا طولانيتر پايدار بماند.

در هر حال هر کس به نوعی قرص نياز دارد تا به آتش​بس (يا بدبختی​اش) برسد!

 

احتمالا بيشترين وقتت را صرف خوابيدن می کردی... !

بالعکس. در زندان انفرادی که تحرکی نيست، خواب هم متاعی است کمياب و ديرياب. در زندان وقتی که خواب به سراغم می آمد، اغلب از پا درآمده بود. مدتها طول می کشيد تا موفق می​شد پلک های مرا، در زير پتويی که برای در امان ماندن از نور مداوم و هميشه روشن مهتابی است، به هم جوش دهد.

 

پس زمان چگونه می​گذشت؟

اجازه بده نقل قولی از " آرتور کوستلر" بياورم. می گويد سلول شبيه " مغازه" بسته​ای است که ديوار سه​ لايه زرهی دارد، سکوت وتنهايی و ترس. اين هر سه لايه موجب می شود که تجربه متفاوتی از زمان در آنجا حاکم باشد.

روزها سخت می​گذرند و طولانی. چرا که درگير سکوت، تنهايی و ترس هستيم و فارغ از هر گونه حادثه و تنوع. بنابراين روزها ملالت آورند و گاه زمان به طولانی می​گذرد و روی هم تلنبار می شوند، هيچ نيستند، انگار که لحظه ای بيش نبوده​اند چرا که محتوايی نداشته​اند و لذا گذشته دوران زندان انفرادی بسيار کوتاه بود و حال و اکنون. گويا بسيار کش آمده و بسط داده شده. در اين ميان کوچکترين حادثه- از شنيدن صدای يک عطسه تا بازشدن ناگهانی درسلول- به ياد ماندنی هستند.

در محفظه تيره زندان و در حافظه من حوادث به يادماندنی درآن زمان چيزهايی است مثل گرفتن غذايی خوشمزه يا رد و بدل کردن چند کلمه با زندانيان و يا سيگاری که زندانبان به آدم می​دهد(متأسفانه از عنکبوتی روی پنجره يا سوسک و مورچه​ای در رختخواب هم خبری نبود). اين حوادث جانشين سينما رفتن، روزنامه خواندن و مشغوليات ديگر روزانه زندگی بيرون می شوند.

برای کسی که افق ديدنش از لبه فنجان بالاتر و فراتر نمی​رود، طوفان در فنجان چايی، به اندازه طوفان​های دريا حقيقی است. يادم نمی رود که چگونه وقتی يک بار زندانبانی مسن در حاليکه کتاب دعايی در دست داشت معنی آفاق و انفس و سير در آنها را پرسيد، شوق زده و پر هيجان شده بودم. بارها و بارها پس از آن که در چند کلمه کوتاه شرح معنی را ديدم، پيش خود آن صحنه را مرور می​کردم، آن را سبک و سنگين می​کردم و به دنبال آن بودم که آيا نمی​شد بهتر توضيح داد؟

با عبارات و لغاتی ديگر؟ نمی شد قدری پيچيده​تر می​گفتم تا طولانی​تر شود؟

 

روند آزادی مطبوعات را پس از دوم خرداد چگونه می بينی؟

واقعا انتظار داری چه حرف تازه و نويی در جواب سوالت بگويم؟ آخر کليشه​ای​تر وتکراری تر از اين پرسشی هست؟ جوابش را نمی​دانی يا دوست داری هر حرفی را بارها و بارها تکرار کرد.

گيرم که تکرار شد، چه حاصل؟ از اين جلف بازيها خسته شده​ام.

 

به نظرت يک سال گذشته از لحاظ وضعيت مطبوعات چطور بود؟

در آخرين نوشتاری که پيش از بازداشت، در ويژه​نامه ضميمه همشهری، تحت عنوان "در ستايش پندار" نوشتم؛ گفتم که ما روزنامه نگاران در يک پندار به سرمی بريم. حرفهای تکراری، ياداشتهای تکراری. از انديشيدن تهی شده​ايم و فقيرگشته​ايم.