شمس الواعظين:

اين سوگواری مطبوعات است نه جشنواره مطبوعات

اشتباه ما اين بود که گمان می​کرديم، حکومت به رأی مردم احترام می​گذارد، اما اينگونه نشد.

روزنامه​نگاران بايد در کنار مرثيه​ خوانی برای روزنامه​های توقيفی، سرود آزادی بيان را بسرايند. به رغم همه ناملايمات، من افق تيره​ای برای مطبوعات نمی​بينم. زمانی در کشور، روزنامه​نگاری مانند محمد مختاری در وسط خيابان ترور می​شد؛ ولی امروز دست کم دادگاه برگزار می​شود. من به همکارانم اطمينان می​دهم که اين وضع هم پايان می​يابد.

 

تهران خبرگزاری کار ايران

گفتگو از: محمود فرجامی

 

خانه​ای به شماره ۵۸ در سعادت​آباد؛ جايی که شايد در آينده​ای نه​چندان دور، دفتر روزنامه آريا شود، محل گفتگو با شمس​الواعظين بود. ماشاالله شمس​الواعظين، متولد ۲۸ خرداد ۱۳۳۶ ناصرآباد لواسان، فارغ التحصيل کارشناسی ارشد علوم سياسی از دانشگاه لبنان، و مهمتر از آن روزنامه​نگار برجسته ايرانی است. او به رغم تخصص و همچنين تسلطش بر زبان​های عربی و ايتاليايی، قبل از انقلاب بيشتر در زمينه آموزش و ادبيات کودکان و نوجوانان فعاليت می​کرد که حاصل آن آثاری نظير "ابراهيم بت شکن"، "يوسف"، "کشتی نوح" و "متد نوين خودآموز قرآن" بود.

شمس، بعد از انقلاب، کار خود را با روزنامه کيهان آغاز کرد و همزمان با استعفای خاتمی از کيهان بيرون آمد. سال ۱۳۷۰، در تاسيس مجله کيان، که به​زودی به پايگاه روشنفکران دينی تبديل شد؛ همکاری داشت. او تا سال ۱۳۷۶ سردبير اين مجله بود و به​ دنبال پيروزی سيد محمد خاتمی، روزنامه جامعه را بنيانگذاری نمود که پس از ۱۲۰ شماره توقيف شد. بلافاصله کار خود را به روزنامه توس منتقل کرد، اما توس تعطيل و شمس در ۲۴ شهريور سال ۷۷ دستگير شد و ۳۴ روز را در زندان اوين، به صورت انفرادی، در بازداشت به​سر برد. اندکی پس از آزادی روزنامه نشاط را سامان داد، اما نشاط هم در ۱۱ شهريور ۱۳۷۸، توقيف و به دنبال آن شمس​الواعظين دستگير و سپس محاکمه شد. با آن سابقه انتشار سلسله​وار (يا به قول برخی ، زنجيره​ای!) روزنامه​ها، وقتی پس از اندک ​زمانی شمس، عصر آزادگان را منتشر کرد، کمتر کسی متعجب شد. طبيعتا تعطيلی زود هنگام عصرآزادگان نيز دور از انتظار نبود؛ اما وقتی در فروردين ماه سال ۱۳۷۹ ماشاالله شمس​الواعظين به زندانی طولانی مدت محکوم شد، تعجب همگان برانگيخته شد.

او که دارنده جوايزی بين المللی، نظير جايزه انجمن بين المللی دفاع از آزادی مطبوعات، جايزه شجاع​ترين روزنامه​نگار آسيا و جايزه سازمان جهانی مبارزه با سانسور است؛ سرانجام پس از تحمل ۱۹ ماه زندان، در پايان شهريور ۱۳۸۰ از اوين رهايی يافت.

 

++++++++++++++++++

 

آقای شمس​الواعظين، انتشار روزنامه جامعه در سال ۱۳۷۶ فصل نوينی را در تاريخ مطبوعات ايران گشود، ويژگی اين روزنامه چه بود؟

ويژگی "جامعه" اين بود که شامل يک آرمان بود و من معتقدم مطبوعاتی که آرمانی را در پيش بگيرند، به شرطی که ترکيبی از آرمان​ و ژورناليسم را عرضه کنند؛ در قلمرو مخاطبان خود موفق خواهند شد.

از لحاظ کار حرفه​ای، روزنامه جامعه در حد استانداردهای بين المللی منتشر شد و متکی بر دانش حرفه​ای و متدهای نوين بود. به لحاظ آرمانی هم، روزنامه جامعه حامل يک آرمان يا پروژه بود که من اسم آن را "برقراری تعادل و موازنه بين بدنه اجتماعی و بدنه سياسی کشور" می​گذارم.

بدنه​ای که در اثر سالها انسداد از يک شکاف جدی رنج می​برد و بعد از دوم خرداد مطبوعات به مثابه نهادهای فاعل،​ موفق به پر کردن اين شکاف و تغذيه افکار عمومی شدند.

در تاريخ معاصر ايران، هميشه نيروهای سياسی بدليل برخورداری از اهرم​های قدرت، فشار خود را بر روی بدنه اجتماعی اعمال کرده​اند و بدنه اجتماعی، سپری برای دفاع از حوزه خود نداشته​ است.

در واقع روزنامه جامعه، سپر دفاعی روزنامه جامعه را، در برابر دولت تشکيل می​داد. البته تذکر می​دهم در برابر دولت و نه لزوما در تضاد با دولت.

شايد بهتر باشد ارزيابی نهايی در مورد کارآمدی و توان و موفقيت روزنامه جامعه را به عهده نخبگان بسپاريم.

 

ارزيابی شما از انتشار و فعاليت مطبوعات آزاد، در دوران پس از دوم خرداد چگونه است؟

سال۷۶ وقتی روزنامه جامعه منتشر شد، راه را برای انتشار مطبوعات آزاد باز کرد و کار مطبوعاتی تبديل به يک کار پرجاذبه برای بسياری از نهادهای سياسی و حزبی در کشور شد.

سال ۷۷، روزنامه جامعه بزرگترين موفقيت را در جذب مخاطبان و تأثير​گذاری در فضای سياسی کشور به دست آورد و با توقيف جامعه، توس در ادامه اين حرکت توانست سهم خود را محفوظ داشته باشد.

سال ۷۷ سال مرگ روزنامه جامعه و توس و بازداشت من، به عنوان سردبير اين روزنامه، به همراه بعضی از دوستانم بود. ولی سال پر حادثه​ای نيز بود زيرا روزنامه​های مستقل ديگری پا به عرصه وجود گذاشتند و عصر نوينی در تاريخ مطبوعات آغاز شد که من نام آن را، "دوران بالندگی رکن چهارم دموکراسی" می​نامم.

سال ۷۸ را من اوج موفقيت مطبوعات مستقل و نزديک شدن به استاندارد​های بين المللی می​دانم. در اين سال مطبوعات مستقل موفق شد نه​تنها آمار سرانه مطبوعات در ايران، بلکه موقعيت ايران در رده​بندی جدول توزيع سرانه مطبوعات در جهان را نيز جابه​جا کنند. قبل از ۲ خرداد ايران از لحاظ سرانه مطبوعات در رتبه ۱۶۹ کشورهای جهان بود؛ اما در سال ۷۸ ايران به رتبه ۱۴۹ ارتقاء مقام پيدا کرد و ۲۰ کشور را پشت سر گذاشت، تيراژ مطبوعات از ۳/۱ ميليون نسخه در روز( قبل از دوم خرداد )، به ۲/۳ ميليون نسخه در سال ۱۳۷۸ رسيد، در سال ۷۸ خريد مطبوعات در سبد هزينه خانواده​ها قرار گرفت و مطبوعات موفق به گرفتن ابتکار عمل در فضای سياسی کشور شدند.

اين ابتکار عمل را از اين جهت که اعتماد مردم به سوی نهادهای مدنی بدست آورده بود؛ فوق العاده قابل توجه است.

در سال ۱۳۷۸ مطبوعات موفق شدند که شکاف بين ملت و دولت را به حداقل برسانند و به لحاظ سياسی، اوج موفقيت مطبوعات در انتخابات مجلس شورای اسلامی صورت گرفت.

سال ۷۹ نيز سال مرگ مطبوعات بود. در اين سال مردم ايران و دولت از يک رکن بزرگ اجتماعی محروم شدند. نهادهای تبليغاتی بومی، به زانو درآمدند و از آنجا که حکومت نتوانست در قبال نهادهای مطبوعاتی و مستقل مدرن، جايگزينی ارائه کند؛ دود اين کار به چشم خودش رفت.

مطبوعات دولتی به شدت سقوط تيراژ پيدا کردند، مردم بی​اعتماد شدند و به اين نتيجه رسيدند که حکومت صدای مخالف خود را، نمی​تواند تحمل کند. در نتيجه، نسبت به حکومت بدبين شدند ولی نسبت به روزنامه​نگاران بدبينی پيدا نکردند.

آيا در آن سالها، و به خصوص سال ۷۸، مطبوعات موفق به تاثيرگذاری در روابط اجتماعی و ارتقا فرهنگ اجتماعی هم شدند، يا فقط در عرصه سياسی موفق بودند؟

آماری که در آن سال​ها از سوی پاره​ای از نهادها اعلام شد، تاييد می​کرد که مطبوعات مستقل موفق به نقد سلوک اجتماعی شدند و به دليل علاقه مردم به اين نهادهای رسانه​ای، اثر خود را روی سلوک مردم و رفتار اجتماعی بر جای گذاشتند. مثلا طبق آماری که پليس تهران عرضه کرد؛ در سال ۷۸ آمار تخلفات بانکی و صدور چک​های بی​محل، کاهش پيدا کرد و آمار تصادفات و تخلفات رانندگی نيز کم شد.

 

آيا شما عملکرد مطبوعات مستقل آن سالها را، قابل نقد می​دانيد؟

قطعا اين ميان بايد روزنامه​نگاران و مطبوعات نيز مورد انتقاد قرار گيرند. بايد اين ورقه و تا اين لحظه و مرحله از مطبوعات ايران بايد با صداقت و صميميت مورد نقد قرار گيرند، تا راهنمايی برای گشايش​های آينده باشد. در سالهای ۷۷ و ۷۸ مطبوعات به شدت سياست​زده شدند، خود را متولی آرمانهای مردم دانستند و جايگزين قضاوت​های مردم شدند. در حاليکه کار مطبوعات اين نبود. مطبوعات؛ يا فروتنانه بگويم، من گمان می​کردم مطبوعات مستقل با داشتن پايگاه استراتژيک اجتماعی می​توانند در بدنه سياسی نيز پايگاه استراتژيکی پيدا کنند؛ و اين خطا بود.

 

اين توقع را نابجا می​دانيد يا معتقديد اين اتفاق بايد می​افتاد و نيفتاد؟

خير، توقع نابجايی نبود. اشتباه ما اين بود که گمان می​کرديم، حکومت به رأی مردم احترام می​گذارد، اما اينگونه نشد.

 

بيشتر از اينکه عملکرد مطبوعات را نقد کنيد، رفتار حکومت را نقد کرديد! ممکن است شفافتر به بيان ضعفها و اشتباهات مطبوعات مستقل بپردازيد؟

سياست​زدگی مفرط مطبوعات بعد از دوم خرداد، ضعف خود مطبوعات بود. درست است که مطبوعات بايد سياسی هم باشند، ولی مگرچند درصد از تکاليف مطبوعات، در رده​بندی تکاليف حرفه​ای، سياسی است؟ من معتقدم حداکثر ۲۵ درصد. ولی در مطبوعات دوم خرداد، غلبه گفتمان سياسی باعث دوری مطبوعات از وظايف ملی آنها شد و کار حرفه​ای مطبوعات تنزل کيفی يافت. واقعيت اين است که، مطبوعات اصلاح طلب استراتژی اصلاحی داشتند، ولی با "تاکتيک​های شهادت طلبانه"! (يا به معنای ديگری می​توان گفت استراتژی اصلاحی داشتند و تاکتيک​های انقلابی). يکی از ضعف​های مطبوعات بعد از ۲ خرداد،حضور عناصر سياسی در عرصه مطبوعات بود که بشدت ويرانگر بود. بسياری از شخصيت​های سياسی از طريق تريبون مطبوعاتی، خواهان اعمال ديدگاه​های خود به بدنه سياسی کشور بودند. بنابر اين جايی برای رشد و بالندگی مطبوعات حرفه​ای باقی نگذاشتند.

من مديران مسئول زيادی را می​شناسم که معنی "سوتيتر"، "ميان تيتر"، و" ليد" را نمی​دانستند، ولی با سرمايه​گذاری​های فراوان گمان می​کردند راه دستيابی به موقعيت​های سياسی از طريق ژورناليسم و مطبوعات آسان است.

شخصيت​های سياسی می​توانند مطبوعات و ارگان​های حزبی خود را داشته باشند ولی مداخله در عرصه مطبوعات مستقل و آزاد و حرفه​ای و غير حزبی، کاری آسيب​رسان بوده و خواهد بود.

اشکال ديگر مطبوعات دوم خردادی اين بود که جايگاه حکومت را در هرم قدرت ايران دست کم گرفتند. در حاليکه به نظر من، قدرت سياسی در ايران، مثل قله دماوند است. يعنی اگر چه از لحاظ جغرافيايی نسبت به جغرافيای ايران بسيار محدود است، ولی هيچگاه نمی​توان آن را ناديده گرفت و يکی از نشانه​های مهم ايران، قله دماوند است. قدرت سياسی در ايران، مثل دماوند ريشه​دار و بلند است. البته تاکيد می​کنم،من قائل به حفظ اين قله نيستم و معتقد به تقسيم سلسله​ ارتفاعات قدرت سياسی در ايران، بين نهادهای مدنی و احزاب هستم. ولی بتدريج و با رعايت زمان​بندی​های علمی برای انتقال به اين وضعيت بهبود يافته؛ نه دفعی و انقلابی. حرکت انقلابی حکومت را به واکنشهای تند و غير اخلاقی وادار می​کند.

 

به نظر شما جشن آزادی مطبوعات امسال، در چه فضايی برگزار می​شود؟

به نظر من، بعد از توقيف گسترده مطبوعات ما سوگواری مطبوعات داريم نه جشنواره مطبوعات! من به وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی نيز متذکر شدم که بايد سوگواری مطبوعات داشته باشيد و پرچم سياه بر دفاتر مطبوعاتی بزنيد نه پرچم جشن. به ياد داشته باشيم که ۲۵ مطبوعه در عرض يک شب بسته شد؛ ۲۳۰۰ نيروی کاری مطبوعاتی بيکار شدند و هيچ کس پيگير مسائل معيشتی و اجتماعی آنها نشد. بسياری از خبرنگاران و عکاسان شغل خود را عوض کردند يا تن به مهاجرت دارند. من يکی از روزنامه​نگارانی هستم که با خبرنگاران،عکاسان، گرافيست​ها، گزارشگران و ... در ارتباط هستم و با آنها ارتباط عاطفی دارم. چه کسی مسئول خانواده​هايی است که در اين جريان آسيب ديدند؟ هيچ کس از وضعيت مادی ومعنوی روزنامه​نگاران دفاع نکرد. آنها را حتی در خيابان دستگير کردند. در برمه -که درصدر جدول کشورهای محدود کننده آزادی مطبوعات است-نيز تابحال همچنين اتفاقی نيفتاده است که در وسط خيابان چشم روزنامه​نگار را ببندند و او را به درون ماشين بيندازند و ببرند!

 

پيشنهاد شما برای روزنامه​نگاران، در وضعيت کنونی چيست؟

روزنامه​نگاران شجاع کشور، به رغم تمام گرفتاری​ها، بايد اميدوارانه به کار خود ادامه دهند. اين مراحل در طول تاريخ ملل آزادانه جهان تکرار شده ولی پايان يافته است. روزنامه​نگاران بايد در کنار مرثيه​ خوانی برای روزنامه​های توقيفی، سرود آزادی بيان را بسرايند. به رغم همه ناملايمات، من افق تيره​ای برای مطبوعات نمی​بينم. زمانی در کشور، روزنامه​نگاری مانند محمد مختاری در وسط خيابان ترور می​شد؛ ولی امروز دست کم دادگاه برگزار می​شود. من به همکارانم اطمينان می​دهم که اين وضع هم پايان می​يابد.

 

پيش​بينی می​کنيد جشن آزادی مطبوعات سال آينده در چه وضعيتی برگزار شود؟

وضعيت بهبود خواهد يافت. ايران نمی​تواند خود را جدا از تحولات منطقه​ای ببيند و ديوارهای بلندی دور خود بکشد. بخاطر بسته شدن مطبوعات توسط حکومت، ۷ کانال تلويزيونی فرا مرزی راه افتادند. حدود سه هزار Weblog و سايت روزنامه​ای فعال داريم که دولت نمی​تواند معترض آن​ها شود. من معتقدم که وضعيت ژورناليسم رو به بهبود است به رغم تمام محدوديت​ها، عرصه​های آزادی بيان گشوده خواهد شد. دولت​ها ديگر تاب مقاومت ندارند.

 

بعضی از کسانی که با شما همکاری داشته​اند، معتقد هستند، شما - که مدعی آزادی بيان و دموکراسی بوده و هستيد- در مجموعه​های تحت نظارت خود، بسيار مستبدانه عمل می​کرده​ايد! نظر خودتان در اين​باره چيست؟

]می​خندد[ جواب می​دهم؛ به شرطی که حتما اين سوال را چاپ کنيد.

 

سوال را يا جواب را؟

سوال را! جواب را هم اگر دوست داشتيد چاپ کنيد.

 

بفرماييد.

کارنامه يک روزنامه​نگار هر روز منتشر می​شود و گويای همه چيز است. من علاقه​مند بودم تا نقد درونی روزنامه​هايی که سردبيری آنها را برعهده داشتم؛ انعکاس بيرون داشته باشد. اصل برای من کار حرفه​ای است و در مطبوعات کارنامه روزانه مهم است و مردم که آيا آنرا روزنامه​ای آزاد تلقی می​کنند و يا مستبد.

البته بسياری از دوستان درست می​گويند که من جلوی چپ روی​های بعضی از همکارانم را می​گرفتم و اگر می​خواهند به حساب استبداد بگذارند؛ مانعی نيست. اما معدل يک روزنامه به عنوان تساهل و دموکراسی چيزی است که بيرون آمده واين معيار قابل توجه است.

من در کار حرفه​ای با کسی شوخی نداشتم و مدعی هستم که کار من استاندارد لازم را داشته است. تيترها و عکس​​های صفحه​ اول نمونه است.

اگر من طرفی را رد کرده​ام، دليل داشته است. بله، بسياری از مواقع من جلوی ستون ابراهيم نبوی را می​گرفتم و اجازه نمی​دادم که ادبيات کينه پرورانه در طنز سياسی ايران شکل بگيرد.

شما در سراسر دادگاه​های روزنامه جامعه تا عصر آزادگان، يک شاکی خصوصی پيدا نمی​کنيد؛ چراکه ادبيات توهين و انتقامی و کينه پرورانه ممنوع بود و ادبيات "نازنين"،صلح جويانه و لطيف بر روزنامه حاکم بود.

 

آقای شمس​الواعظين شما راز حيات يک روزنامه​نگار موفق را در چه می دانيد؟

من معتقدم که عرصه سياست، عرصه چالش و سازش است. شما برای اين می​جنگيد که صلح کنيد و کسی برای جنگ به نبرد نمی​پردازد. نقطه فرجام ما سازش است. اين که جامعه ما فاقد فضای سازش است بدليل اين است که ما چالش را خوب بلد نيستيم. ما بايد بتوانيم چالش کنيم که به توافق برسيم؛ دعوا برای رسيدن به توافق است. هر انسانی، بخصوص روزنامه​نگار که می​خواهد موفق شود؛ بايد راه سازش با قدرت را بدانند.

 

منظورتان از "سازش" چيست؟

سازش اين نيست که مثلا به خواست بازجو تن در بدهيد. اما برای مثال اگر حکومت اجازه باز شدن يک روزنامه سياسی را به شمس​الواعظين ندهد، آيا بايد همه چيز تمام شود؟ آيا اگر حکومت اجازه باز کردن روزنامه​ای با گرايش ۸۰ درصد اجتماعی و ۲۰ درصد سياسی را بدهد، آيا نبايد تن در داد؟ من در اينجا سازش می​کنم.

 

تا چه حد؟

حد آن، همان حداقل​ها و حداکثر​های شما در انتخاب راهتان است. اگر ظرفيت داريد بسم الله، اگر نتوانستيد ،بايستيد. من نمی​گويم انقلابی نباشيد، بلکه می​گويم راه انقلابی به جايی ختم نمی​شود و هزينه زيادی می​برد.