عمادالدين باقی:

امسال جشن مطبوعات جشن تلخی خواهد بود

تهران - خبرگزاری کار ايران

گفت و گو از: محمود فرجامی

 

سالروز جشن آزادی مطبوعات امسال، چهل و يک سال و هشت روز از تولد عمادالدين باقی، در کربلا می​گذرد. او همکاری با مطبوعات را از ابتدای سال ۶۲ ، مقارن با تحصيل در حوزه علميه قم، با نگارش سلسله مقالات "در شناخت حزب قاعدين زمان" در روزنامه اطلاعات، آغاز کرد. تا سال ۶۸ با روزنامه اطلاعات ( و به ندرت با کيهان) همکاری قلمی​اش ادامه داشت و پس از آن بنا به جو سياسی خاص آن دوران، "از موضع قهر ورنج"، اين ارتباط قطع گرديد. با انتشار روزنامه​ سلام به عرصه فعاليت مطبوعاتی بازگشت و از سال۷۵ با سردبيری موقت چند هفته​نامه و نشريه محلی، کار مطبوعاتی​ را جدی​تر دنبال کرد. باقی در اين ايام تهيه ويژه​نامه​ها و مجلاتی برای موسسه تنظيم و نشر آثار امام خمينی را نيز برعهده داشت. در اواخر سال ۷۵ نيز مسووليت هفته نامه "ياد" ارگان بنياد شهيد، را بر عهده گرفت و قصد آنرا داشت تا با نوآوری​هايی، به رقابت با روزنامه​های کثيرالانتشار برخيزد. اما پس از چند شماره، از انتشار "ياد" جوگيری به عمل آمد.

بعد از دوم خرداد و با اخذ مجوز روزنامه "جامعه" توسط جلايی پور، فعاليت رسمی و حرفه​ای باقی, در هيات يک روزنامه​نگار آغاز شد. او علاوه بر مشاورت سردبير، يادداشتهای مستمری نيز برای "جامعه" می​نوشت و علاوه برآن، ستون پر طرفدار "خبرنگار خصوصی" را-که برای انتقال اخبار خصوصی و محافل پشت پرده راه​اندازی شده بود- هدايت می​کرد. طی سالهای بعد باقی به نوشتن مقالات تند و بی​پروا مشهور شده​بود و به ويژه نگارش کتابهای "تراژدی دموکراسی در ايران" (۱و۲)، او را در مرکز توجه مردم و جناح​های مختلف قرار داد.

در اولين روز بازگشايی ادارات در سال ۷۹، يعنی ۸ فروردين، عمادالدين باقی به​خاطر مصاحبه اش درباره ترور سعيد حجاريان به وزارت اطلاعات, سپس به دادگاه انقلاب و پس از آن به دادگاه مطبوعات فرا خوانده شد.پس از بارجويی​های متعدد، سرانجام باقی در نهم خرداد آن سال، بازداشت و اندکی بعد با اتهاماتی که مستندات تمامی آنها مطبوعات بودند؛ به ۵/۷ سال ( و بعدا در دادگاه تجديد نظر، به ۳ سال) زندان، محکوم شد. عمادالدين باقی هفدهم بهمن ماه سال گذشته، پس از گذراندن کامل دوران محکوميت، از زندان آزاد شد. تازه​ترين آثار او، کتابهای " بررسی انقلاب" و "بهار رکن چهارم" هستند.

 

 

اگر بخواهيم به تفکيک وقايع هر سال، روند برخورد با مطبوعات را بررسی کنيم، شما سالهای ۷۶ تا ۸۰ را چگونه ارزيابی می​کنيد؟

سال ۱۳۷۶ سال بيم و ترديد مخالفان اصلاحات در برخورد با مطبوعات بود. فضای به وجود آمده پس از انتخابات دوم خرداد ۷۶ و شوکی که به اقتدار گرايان وارد آمد و تا چند ماه آنان را دچار سردرگمی ساخته بود؛ موجب شد که تا اوايل سال بعد حالت بيم و ترديد سيطره داشته باشد و اگر هم اقدامی عليه مطبوعات نوپای اصلاح طلب به عمل می​آمد، برای رعايت حفظ ظاهر هم که شده؛ تشريفات ظاهری قانونی لحاظ می​شد. سال ۷۷ و ۷۸ سال شکوفايی و "بهار رکن چهارم" بود. تيراژ مطبوعات بطور بی سابقه​ای رشد کرد و بر ارتقای موقعيت کتابخوانی هم آثار مثبتی برجای گذاشت. اعتماد مردم به دستگاه رسانه ای کشور و نظام سياسی در حال ترميم شدن بود. مطبوعات به زبان گويای مردم و چشم مديران کشور مبدل گرديدند و اندکی از شکاف عميق و تاريخی ميان دولت و ملت را پر کردند؛ برای نخستين بار به حريم​ها و محدوده​های جديدتری گام نهادند و با نهادهای قدرت که وظيفه خويش را به درستی انجام نمی​دادند، دست به​گريبان شدند. در اين دوره، روزنامه نگاری منزلت اجتماعی نوينی را کسب کرد. اگر تا پيش از آن، اين شغل مهجور بود و بسياری از روشنفکران و انديشمندان تمايلی به لقب روزنامه نگاری برای خويش نداشتند؛ اما در دوره بهار مطبوعات، و اعتباری که به مدد فعالان جديد عرصه مطبوعات به دست آمد، اصحاب قلم و انديشه حضور گسترده​تری در آن يافتند و مسابقه​ای برای تصاحب عنوان روزنامه نگاری پديدار شد! نيروی مقابل که از آگاهی و گردش آزاد اطلاعات به وحشت افتاده و از گشوده شدن بسياری از پرونده​ها نگران بود، صبرش به سر آمده و با اقدامات ايذايی برخورد با مطبوعات را تست می کرد... سرانجام سال ۷۹ ( سالی که به نظر من می توان آنرا کودتای سفيد عليه اصلاح طلبان نام داد) و در ادامه آن در سال ۸۰، تهاجم عليه مطبوعات به قوی ترين شکل ممکن، صورت گرفت.

 

در ميان موارد مختلفی که مطبوعات اصلاح​طلب به آن پرداختند؛ شما کدام​يک را از همه مهمتر می​دانيد؟

به اعتقاد من، عظيم​ترين کاری که در دوره شکوفايی مطبوعات صورت گرفت؛ افشای برخی از ابعاد قتل های زنجيره​ای دگرانديشان و پيگيری آن بود. کاری که تاوان سنگينی در پی داشت و بلکه از علل اصلی تهاجم به مطبوعات بود.

 

به نظر شما در سال گذشته چه تحولات مثبت و منفی​ای در عرصه مطبوعات ايران رخ داده است؟

آنچه از سوی مخالفان رخ داد؛ تداوم اقدامات منفی و توقيف​ها و بستن​ها بود که همچنان آثار زيانبار داخلی و بين​المللی را در پی داشت. در اين يکسال مطبوعات همچنان تحت فشار و نگران از فردای خويش بوده​اند و شکايات عجيب و غريبی - که در تاريخ مطبوعات ايران ضرب​المثل خواهدشد!- عليه مديران مسئول و روزنامه​نگاران سرازير بود.

اما در اين مدت، تحول مثبت چشمگيری نيز در عرصه مطبوعات ايران رخ داد. "نوروز" و "بنيان" از نمونه​های آن بودند که محاق توقيف نگذاشت دوام بياورند. اما يکی ديگر از حرکت​های مثبتی که از سوی روزنامه​نگاران در فرايند تعقيب و مقاومت شان صورت گرفت، انتشار ضميمه ۸ صفحه ای روزنامه همشهری بود. اين ضميمه الگويی ترسيم کرد که نشان می​داد در فضای بسته تهديد و فشار می توان روزنامه​ای منتشر کرد که اگر چه خواسته​ها و نيازهای روزنامه​ای و خبری جامعه را ارضاء نمی کند؛ اما می تواند خواندنی باشد و در ميان مردم و نخبگان جايی بگشايد تا تن رنجور نحيف اين رسانه را برپای نگهدارد.

 

فکر می​کنيد جشن آزادی مطبوعات سال ۱۳۸۲ ، در چه فضايی برگزار می​شود؟

جشن مطبوعات ۱۳۸۲ جشن تلخی خواهد بود و فضای آن با غم يادبود بيش​ از هشتاد نشريه توقيفی و خاطره زندانی کردن عده زيادی از روزنامه نگاران در اين چند سال، توأم است. فضای سرد و نااميدی در اصلاح ساختارهای کنونی - از طريق نهادهای مدنی و مطبوعات- برجامعه سايه افکنده است و مظلوميت رکن چهارم را می توان به خوبی احساس کرد.

 

آرزو داريد سال ۱۳۸۳ جشن مطبوعات در چه فضايی برگزار شود؟

مگر گواراتر از آزادی و امنيت برای مطبوعات وجود دارد؟! آرزومند جشن آزادی مطبوعات آزاد در سال ۱۳۸۳ هستم. اما اگر منظورتان پيش بينی سال ۱۳۸۳ است، از آنجا که پيش بينی فضای جامعه ومطبوعات در سال ۱۳۸۳ برای ما مسير نيست، بهترين پاسخ اين است که " نمی دانم".

 

چرا پاسخ يک کارشناس ارشد جامعه شناسی و روزنامه​نگار پرسابقه نمی​دانم است؟!

چون اگر تاکنون برمبنای شبکه ای از متغيرهای داخلی امکان "ابداع" و "حصر عقلی" احتمالات و پيش بينی کردن آينده وجود داشت ؛ اکنون، و به ويژه پس از تحولات عراق، نظام بين​المللی و اوضاع منطقه​ای در شرق، در معرض دگرگونی​هايی قرار گرفته است که نقشی کليدی در تحولات آينده ايران خواهند داشت. به دليل تازگی نظم نوين و نيز شرايط جهانی و منطقه​ای و کثرت متغيرهای بيرونی، که هنوز يا برای ما کاملا شناخته شده نيستند و يا از لحاظ علمی احصاء نشده​اند؛ نمی توان به آسانی از آينده سخن گفت. اين قضيه هنگامی دشوارتر می شود که توجه داشته باشيم، يکی از روش​های علمی گمانه​زنی درباره آينده، برآوردهای کارشناسانه درباره افکار عمومی و گرايشات و تغييرات آن در جامعه است؛ و مهم​ترين ابزار آن نيز" نظرسنجی" است. در جامعه​ای که با پديده نظرسنجی به مثابه يک جرم برخورد می​شود (مگر آنکه]...![) چگونه می​توان از آينده سخن گفت؟!

 

اما بالاخره از سير کلی رويدادهای داخلی و بين​المللی، مواردی- هرچند کلی - می​توان استنباط کرد...

بله، تا اين حد معلوم است که جامعه جهانی، ديگر نسبت به آنچه در بسياری از کشورها می​گذرد، بی تفاوت نبوده و واکنش​های عملی نشان خواهدداد. از اين پس، اقتدارگرايان ايران هيچ راهی ندارند جز اينکه يا با مردم کنار بيايند، و يا به دست خود سرنوشت تيره​ای را برای خود رقم زنند.

 

و در رابطه با مطبوعات؟

تنها به صورتی کلی در پاسخ اين سوال می توان گفت که، بدون شک اوضاع کنونی و فشارها عليه مطبوعات پايدار نخواهد بود و اميد به اينکه سال ۸۳ (و بلکه سال ۸۴ ) در فضايی آزادتر شاهد جشن مطبوعات باشيم، افزون​تر است.

 

آقای باقی، همان​طور که می​دانيد؛ دو دسته زندانی مطبوعاتی در کشور وجود دارند ، عده ای که زندان رفتند و بعد از آن اعلام کردند که افراط و تفريط داشته​اند و بايد در رفتارشان تجديد نظر کنند؛ و عده​ای که زندان رفتند و همچنان بر همان شيوه اول خود پای فشردند. آيا شما اين دو دسته را کاملا از هم جدا می دانيد؟تحليل شما در اين باره چيست؟

در پاسخ به اين پرسش بايد چند نکته را مورد توجه قرار داد: اول اينکه اساسا هر سخنی که بوی توبه و تسليم بدهد، از فرد زندانی پذيرفته نيست. چه از نظر حقوقی و شرعی و چه از نظر افکار عمومی جامعه، اعتراف زندانی هيچگونه اعتبار و ارزشی ندارد. بنابراين اساس اين دسته بندی​، به دليل اينکه برمبنای اظهارات زندانی نهاده شده، معيوب است و چنين دو دسته​ای نمی​توانند موضوع بحث و اظهار نظر قرار گيرند.

دوم اينکه از ميان بيش از ده زندانی مطبوعاتی، فقط يک يا دو مورد از آنها چنين سخنی برزبان رانده​اند که کاملا قابل توجيه است. اگر زندانی، صرفا برای رهايی خود از حبس غيرعادلانه هم از خود انتقاد کرده، قابل سرزنش نيست و جامعه نيز او را سرزنش نخواهد کرد( گرچه برای آنانکه استقامت ورزيده​اند، ارج بيشتری قائل خواهد شد).

سوم اينکه نمی​توان به صرف اعتقاد برخی روزنامه​نگاران به افراط يا تفريط، آنها راچنين دسته بندی کرد. واقعيت اين است که همواره مطبوعات اصلاح طلب رويه انتقاد از خود را، داشته​اند و علاوه بر چاپ مقالات انتقادی، جلسات نقدوبررسی را در درون خود داير می​کردند. آنها انتقاد از خود را يک سنت سازنده و اصلاحی می​شناختند و بسيار بيش از آنچه شما در سؤال خود مطرح کرده​ايد؛ خود را در بوته نقد و زير چاقوی تيز خرده​گيری قرار داده اند. بنابراين هيچ روزنامه نگار اصلاح طلبی معتقد به عصمت خود نيست و اشتباه کردن را امری طبيعی می​داند. تنها نکته اين است که ما فقط در محيط باز و آزاد حاضر به بازگو کردن اين اشتباهات هستيم؛ چنانکه بارها چنين کرده​ايم و به عنوان مثال در کتابی که تازه به چاپ رسانده​ام (بهار رکن چهارم) نمونه​های آن را می توانيد بيابيد.

 

حتی اگر فرض کنيم، زندانی تحت فشار نباشد؛ شما قبول اشتباه و عذرخواهی او را معتبر نمی​دانيد؟

اجازه دهيد خاطره​ای را برايتان بگويم. يکبار در زندان اوين، من و آقای شمس​الواعظين برای بازجويی احضار شديم. بازجو با تکيه بر يک اصل عقلايی می خواست همين کلمه ساده "اشتباه کرديم" را از زبان ما بگيرد. او از راهی وارد شد که هر انسان عاقلی همراهی​اش می کرد. پرسيد:" آيا شما خود را معصوم می دانيد و معتقد هستيد حتی يک اشتباه هم در طول اينهمه کار خود نداشته​ايد؟!" بديهی است هر انسان عاقلی پاسخ منفی خواهد گفت و می پذيرد که اشتباه داشته است. بازجو هم متعاقبا می​خواست که همين جمله را بگوئيم. اما پاسخ من اين بود که "در زندان، خود را عاری از خطا می دانم و حتی از اشتباهات احتمالی خود صددرصد دفاع کرده و می​گويم کاملا درست بوده است. ولی در بيرون زندان و فضای آزاد خودم را نقد می کنم و از اينکه خطاهايم را برشمارم ابا نمی​کنم؛ زيرا اظهار اشتباه در زندان و بيرون زندان معنای ديگری دارد و حداقل اين است که شما از آن با اهداف خاصی سوء استفاده خواهيد کرد".

 

يعنی شما معتقديد که به طور کلی مطبوعات در دوره- به اصطلاح خودتان- بهار رکن چهارم، درست و مناسب عمل کرده​اند؟ بسياری از اصلاح​طلبان مطبوعاتی، تا حدودی قبول می​کنند که تندروی داشته​اند.

معتقدم که مطبوعات در دوره شکوه اصلاحات و بهار رکن چهارم نه تنها بسيار مطلوب عمل کرده​اند، بلکه به دليل نوپا بودن خود و ضرورت رعايت برخی مصلحت​ها کمتر از وظايف خويش عمل کرده​اند. در يک جامعه آزاد، مطبوعات می​توانند بالاترين مقام​های کشور را استيضاح کنند، درباره آنها افشاگری کنند، به آنان بتازند و دستگاههای امنيتی، قضايی و اجرايی را به محاکمه و صلابه بکشند و هيچ خط قرمزی جز رعايت ادب و نزاکت ندارند. اما در جامعه ما انواع خطوط قرمز تحميلی، مانع از ايفای نقش راستين رسانه​ها بوده و هست.

نکته ديگر اينست که آيا فقط روزنامه​های اصلاح​طلب تندروی داشته​اند؟! چرا نسبت به سيل اتهامات، افترا و دروغ و تخريب از سوی مطبوعات و رسانه​های سرکوبگر، با مماشات و غمض عين رفتار شده و می​شود؟! (بلکه تحسين کرده و پاداش هم می​دهند!)

البته ما حتی تعطيل روزنامه يا زندانی کردن روزنامه نگاران مخالف و معارض اصلاحات را هم مردود می​دانيم؛ ولی با الهام از يکی از تعابير دورکيم درباره "ناهنجاری های طبيعی و مرضی"، می​گويم که اشتباهات مطبوعات را می توان به اشتباهات طبيعی و مرضی تقسيم کرد.

اشتباهات طبيعی آن است که در کار مطبوعاتی اجتناب ناپذير بوده و در هر رسانه​ای در جهان رخ می​دهد و سرعت و حجم گزينش و پردازش داده​ها همواره روزنامه را در معرض چنين اشتباهاتی قرار می​دهد، نوع خطاهای مطبوعات ما (اصلاح طلبان) از اين دست بوده​اند. اشتباهات مرضی آن است که از حد معقول و مقبول و طبيعی تجاوز می​کند و در واقع اين نوع خطاها هستند که به حالت مجرمانه بودن نزديک می​شوند و قصد و عمد ارتکاب بزه در آنها وجود دارد.

به نظر من رسانه​های ضد اصلاحات غالبا اين نوع از رفتارها را مرتکب شده و می شوند. چرا اينهمه تبعيض در برخوردهای قضايی وجود دارد و به اينان مصونيت داده​اند؟ کلام آخر آنکه، اگر ما در کار روزنامه​نگاری خويش اشتباهاتی کرده​ايم؛ کسانی که خود مظهر نقض حقوق شهروندان و دفاع از سلب و نقض حقوق مردم و مخالفان قانونی هستند، آنان که از به​کاربردن زور و زندان عليه رقبا و مخالفان دفاع می​کنند و آنان که زبان توهين و دروغ می​گشايند، صلاحيت اخلاقی برای نقد و بازگو کردن اشتباهات مطبوعات اصلاح طلب را ندارند.